Πολυτεχνείο, 53 χρόνια μετά: οι μαρτυρίες και τα ονόματα των νεκρών

Πενήντα τρία χρόνια μετά τη νύχτα της 17ης Νοεμβρίου 1973, η μνήμη του Πολυτεχνείου δεν κρατιέται μόνο από την εικόνα της πύλης που έπεσε. Κρατιέται από τις φωνές όσων ήταν εκεί, και από τα ονόματα εκείνων που δεν γύρισαν σπίτι.
Το dancetheater.gr γράφει κάθε μέρα για τον χορό. Σήμερα κάνουμε μια παρένθεση. Μια τέχνη που ζει από την ελεύθερη έκφραση του σώματος οφείλει κάτι σε όσους βγήκαν στον δρόμο, άοπλοι, για να ζητήσουν «Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία». Ήταν φοιτητές, μαθητές, εργάτες, περαστικοί. Πολλοί από αυτούς δεν είχαν συμμετάσχει ποτέ σε διαδήλωση. Κάποιοι ήταν δεκαέξι και δεκαεπτά χρονών.
Δεν θέλαμε να γράψουμε άλλο ένα κείμενο με μεγάλα λόγια. Θέλαμε να αφήσουμε να μιλήσουν οι ίδιοι οι άνθρωποι: ένας μαθητής που παρακολουθούσε από το παράθυρο ενός φροντιστηρίου, ένας νεαρός φοιτητής της Σχολής Καλών Τεχνών, μια φοιτήτρια που έστησε το πρόχειρο νοσοκομείο, ένας κινηματογραφιστής, μια κόρη που μεγάλωσε χωρίς πατέρα. Και στο τέλος, να γράψουμε ένα ένα τα ονόματα των νεκρών.
Τρεις μέρες του Νοέμβρη
Η κατάληψη ξεκίνησε το απόγευμα της Τετάρτης 14 Νοεμβρίου 1973. Μέσα σε δύο μέρες η φοιτητική διαμαρτυρία έγινε ανοιχτή εξέγερση κατά της δικτατορίας. Το απόγευμα της Παρασκευής 16 Νοεμβρίου το πλήθος μέσα και έξω από το Πολυτεχνείο ξεπερνούσε τις 30.000, ενώ ο ραδιοφωνικός σταθμός των φοιτητών μετέδιδε εκκλήσεις και ανακοινώσεις με το γνωστό «Εδώ Πολυτεχνείο». Τα ξημερώματα του Σαββάτου 17 Νοεμβρίου, λίγο πριν από τις τρεις, το τανκ γκρέμισε τη σιδερένια πύλη και ο στρατός μπήκε στον χώρο. Η καταστολή συνεχίστηκε στους δρόμους της Αθήνας και τις επόμενες δύο μέρες.
Ένας μαθητής απέναντι από την πύλη
Ήταν μαθητής της Ε΄ Γυμνασίου και έκανε φροντιστήριο στο «Θετικό», στη γωνία Στουρνάρη και Πατησίων, ακριβώς απέναντι από το Πολυτεχνείο. Υπογράφει τη μαρτυρία του με το ψευδώνυμο «Καναλιώτης». Την Τετάρτη 14 Νοεμβρίου, βγαίνοντας από το μάθημα, βρήκε την Πατησίων γεμάτη κόσμο, με φοιτητές κρεμασμένους στα κάγκελα, σημαίες και ντουντούκες. Οι καθηγητές προσπαθούσαν να κάνουν μάθημα, αλλά το βλέμμα όλων ήταν στο παράθυρο. Γύρισε σπίτι κοντά στα μεσάνυχτα.
Τις επόμενες μέρες, στο σχολείο κανείς δεν είχε μυαλό για μάθημα. Τα παιδιά μοίραζαν προκηρύξεις και έσκιζαν από τα βιβλία τους τη σελίδα με το έμβλημα της χούντας, γράφοντας συνθήματα από πάνω. Όταν έπεσαν τα δακρυγόνα, έτρεχε με την παρέα του στα στενά, κρυβόταν σε εισόδους πολυκατοικιών και άκουγε από ένα τρανζίστορ τον σταθμό των φοιτητών. Μια νύχτα έμεινε με το ραδιόφωνο κολλημένο στο αυτί ώσπου η εκπομπή κόπηκε απότομα. «Τους σκότωσαν, σκέφτηκα», γράφει. Θυμάται ότι ένιωσε θυμό και μια βαθιά μοναξιά.
Το Σάββατο, πολλά θρανία ήταν άδεια. Όταν η αστυνομία ζήτησε τα απουσιολόγια, οι μαθητές τα έκαψαν, και η σημαία του σχολείου κατέβηκε μεσίστια. Στη λεωφόρο Παπάγου είδε στρατιώτες να πυροβολούν στον αέρα και να φωνάζουν στον κόσμο να διαλυθεί. Κλείνει τη μαρτυρία του λέγοντας ότι τα όπλα φάνηκαν να νικούν, όμως κάτι στην ψυχή των ανθρώπων είχε ήδη ελευθερωθεί.
Πηλός πάνω στα δακρυγόνα
Ο Νίκος Γιαννάκης ήταν τότε πρωτοετής στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών, που στεγαζόταν στο ίδιο συγκρότημα. Την προηγούμενη χρονιά είχε δουλέψει ως οικοδόμος. Στη γραπτή του μαρτυρία περιγράφει τα πρώτα συνθήματα να γράφονται με μπογιά πάνω σε δύο λευκά σεντόνια, και τον εαυτό του να βγάζει πανό έξω από τα κάγκελα και να τα δίνει στον κόσμο. Το βράδυ, στην αίθουσα εκδηλώσεων της Αρχιτεκτονικής, οι φοιτητές τραγουδούσαν.
Όταν άρχισαν να πέφτουν δακρυγόνα μέσα στον χώρο, εκείνος τα σκέπαζε με πηλό, στο εργαστήριο της γλυπτικής. Είναι μια εικόνα που λέει πολλά για εκείνες τις μέρες: τα υλικά της τέχνης έγιναν το μόνο όπλο που είχαν. Τη νύχτα του τανκ θυμάται τη φωνή που ερχόταν συνεχώς από την αυλή, απευθυνόμενη στους φαντάρους: «Είμαστε αδέρφια σας».
Βγήκε από τους τελευταίους, από την πλευρά της Στουρνάρη. Έξω περίμεναν αστυνομικοί με κλομπ. Κρύφτηκε σε μια πολυκατοικία, ανέβηκε στις ταράτσες, πέρασε από ένα παράθυρο και τελικά ο νοικοκύρης ενός σπιτιού τούς άνοιξε και τους φιλοξένησε. Το πρωί του Σαββάτου πέρασε από μια λαϊκή, αγόρασε πορτοκάλια και είδε τανκς στο Πεδίον του Άρεως. Στο σπίτι, ο ξάδερφός του του είπε απλώς ότι τους διέλυσαν.
Το νοσοκομείο της Αρχιτεκτονικής
Η Μέλπω Λεκατσά, φοιτήτρια τότε, βρέθηκε μέσα στο Πολυτεχνείο από την αρχή. Μιλώντας στο in.gr το 2021, θυμήθηκε πώς βοήθησε να στηθεί το πρόχειρο νοσοκομείο στην αίθουσα της Αρχιτεκτονικής και πώς πρότεινε να οργανωθούν κουζίνα, περιφρούρηση και φαρμακείο, για να αντέξει η κατάληψη. Επιμένει ότι εκείνη τη νύχτα υπήρξαν πολλοί νεκροί και ότι τα πυρά ήταν με αληθινές σφαίρες. Συνελήφθη έναν μήνα αργότερα, στις 17 Δεκεμβρίου 1973, και κρατήθηκε στο ΕΑΤ-ΕΣΑ ως τον Απρίλιο. Για όσα πέρασε εκεί λέει ότι ήταν χειρότερα από κάθε άλλη φυλάκιση.
Το «Γενικό Λαϊκό Ιατρείο», όπως το ονόμασαν, λειτούργησε από το πρώτο βράδυ στον πρώτο όροφο της Αρχιτεκτονικής Σχολής. Οι πάγκοι και τα τραπέζια έγιναν κρεβάτια και στήθηκε ένα αυτοσχέδιο χειρουργείο. Το στελέχωναν 15 με 20 φοιτητές, κυρίως της Ιατρικής, με υπεύθυνο τον 23χρονο Γιώργο Παυλάκη, και γιατροί που έσπευσαν να βοηθήσουν, ανάμεσά τους ο ψυχίατρος Παναγιώτης Σακελλαρόπουλος. Από τις 16 Νοεμβρίου λειτουργούσε και δεύτερος σταθμός πρώτων βοηθειών στη Σχολή Καλών Τεχνών, για όσους είχαν χτυπηθεί από δακρυγόνα ή είχαν ελαφρύτερα τραύματα.
Ο ιστορικός Λεωνίδας Καλλιβρετάκης, που μελέτησε τις μαρτυρίες όσων πέρασαν από το ιατρείο, δείχνει πόσο διαφέρουν μεταξύ τους οι εκτιμήσεις για τους νεκρούς και τους τραυματίες εκείνης της νύχτας. Μία ζωή όμως είναι βέβαιο ότι χάθηκε εκεί μέσα: ο 22χρονος φοιτητής του Παντείου Γεώργιος Σαμούρης, από την Πάτρα, που τραυματίστηκε θανάσιμα στον λαιμό γύρω στα μεσάνυχτα της 16ης Νοεμβρίου και ξεψύχησε στα χέρια των συμφοιτητών του που προσπαθούσαν να τον σώσουν.
Μια κάμερα στο παράθυρο του «Ακροπόλ»
Από ένα γωνιακό δωμάτιο στον πρώτο όροφο του ξενοδοχείου «Ακροπόλ», απέναντι από το Πολυτεχνείο, ο κινηματογραφιστής Νίκος Βερνίκος κατέγραφε κρυφά τα γεγονότα από τις 14 ως τις 17 Νοεμβρίου: το τανκ που σπρώχνει ένα λεωφορείο, τα τεθωρακισμένα με τους στρατιώτες, μια ομάδα που μεταφέρει τραυματία σε φορείο, την πύλη που υποχωρεί. Στο διπλανό δωμάτιο κινηματογραφούσε ολλανδικό συνεργείο. Ο Βερνίκος συνελήφθη το απόγευμα της 17ης Νοεμβρίου από το ΕΑΤ-ΕΣΑ και κρατήθηκε, με ανακρίσεις υπό βασανιστήρια, ως την παραμονή της Πρωτοχρονιάς, στα κρατητήρια όπου σήμερα βρίσκεται το Πάρκο Ελευθερίας.
Στη δική του περιγραφή, μια νεαρή κοπέλα ξεψύχησε από αιμορραγία στα χέρια του και ενός ακόμη άνδρα, πριν προλάβουν να τη μεταφέρουν σε σταθμό πρώτων βοηθειών. Ήταν η Τόριλ Μαργκρέτε Ένγκελαντ, 22 ετών, φοιτήτρια Ιστορίας της Τέχνης από το Μόλντε της Νορβηγίας. Βρισκόταν στην Αθήνα εκείνες τις μέρες και κατέβηκε να σταθεί δίπλα στους Έλληνες φοιτητές. Χτυπήθηκε στο στήθος από πυρά της φρουράς του υπουργείου Δημοσίας Τάξεως.
Ένα παιδί που δεν γνώρισε τον πατέρα του
Ο Νικόλαος Μαρκούλης, 24 ετών, εργάτης από το Παρθένι Θεσσαλονίκης, τραυματίστηκε στην κοιλιά το πρωί της 17ης Νοεμβρίου στην πλατεία Βάθη και πέθανε λίγες μέρες αργότερα στο νοσοκομείο. Η γυναίκα του ήταν τότε έγκυος. Η κόρη του, Νικολέτα, πήρε το όνομα του πατέρα της και τον γνώρισε μόνο από τις αφηγήσεις της οικογένειας.
Όπως είπε στα Παραπολιτικά το 2025, ο πατέρας της είχε σπεύσει να βοηθήσει έναν τραυματία όταν ένας λοχίας από διερχόμενο τανκ τον πυροβόλησε. Εκείνη μεγάλωσε με δυσκολίες, με τις δύο γιαγιάδες της και τη βοήθεια των γειτόνων. Κάθε χρόνο πηγαίνει στο Πολυτεχνείο και στην πορεία, και τα δικά της παιδιά γνώρισαν τον παππού τους μόνο μέσα από όσα τους διηγήθηκε. Την πονά ακόμη ότι εκείνος που πυροβόλησε δεν βρέθηκε ποτέ. «Η απουσία του γονιού δεν αναπληρώνεται με τίποτα», λέει.
«Το πνεύμα μιας εποχής»
Οι μαρτυρίες που συγκέντρωσε το ΑΠΕ-ΜΠΕ το 2019 δείχνουν πόσο βαθιά άγγιξαν εκείνες οι μέρες ολόκληρη την πόλη. Ο Μανώλης ήταν μαθητής στο 18ο Γυμνάσιο Πατησίων. Θυμάται τους καθηγητές που σιωπούσαν και την προσπάθεια των παιδιών να κατέβουν όλα μαζί στο Πολυτεχνείο, που σταμάτησε από την αστυνομία στο ύψος της ΑΣΟΕΕ. Στο σπίτι, ο πατέρας του άκουγε κρυφά ξένους σταθμούς, ενώ η μητέρα του αγωνιούσε για τα αδέρφια του στη Θεσσαλονίκη· ο μεγαλύτερος είχε συλληφθεί.
Ο κ. Μηνάς, φοιτητής τότε της Ανώτατης Βιομηχανικής Σχολής Πειραιά, δεν θέλει να ξεχωρίσει πρόσωπα. Περιγράφει μια εξέγερση αυθόρμητη και ειρηνική, όπου τα κορίτσια είχαν εξίσου ενεργό ρόλο με τα αγόρια, και που ανήκει σε μια ολόκληρη γενιά: «Το Πολυτεχνείο είναι το πνεύμα μιας εποχής».
Οι νεκροί με τα ονόματά τους
Για χρόνια ο αριθμός των νεκρών ήταν αντικείμενο αντιπαράθεσης. Η έρευνα του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών υπό τον Λεωνίδα Καλλιβρετάκη, που δημοσιεύτηκε το 2004, τεκμηρίωσε 24 επώνυμους νεκρούς της εξέγερσης και της καταστολής της και 16 ακόμη περιπτώσεις νεκρών που δεν ταυτοποιήθηκαν ποτέ. Οι πιστοποιημένοι τραυματίες που νοσηλεύτηκαν είναι 1.103· μαζί με όσους δεν πήγαν σε νοσοκομείο από φόβο σύλληψης, εκτιμάται ότι πλησιάζουν τους 2.000. Οι περισσότεροι νεκροί έπεσαν στους δρόμους γύρω από το Πολυτεχνείο και σε άλλα σημεία της Αθήνας.
Πίσω από κάθε όνομα υπάρχει μια ιστορία που κόπηκε στη μέση. Ο 17χρονος μαθητής Διομήδης Κομνηνός σκοτώθηκε το βράδυ της 16ης Νοεμβρίου στη διασταύρωση Αβέρωφ και Μάρνη, την ώρα που βοηθούσε τραυματίες· μια σφαίρα τον βρήκε στην καρδιά. Ο 16χρονος μαθητής Αλέξανδρος Σπαρτίδης από τον Πειραιά χτυπήθηκε το πρωί της 17ης στην Πατησίων. Ο 23χρονος ηλεκτρολόγος Μάρκος Καραμανής σκοτώθηκε την ίδια ώρα πάνω σε μια ταράτσα στην πλατεία Αιγύπτου. Ο οικοδόμος Δημήτρης Κυριακόπουλος από τα Καλάβρυτα δεν ήταν φοιτητής, αλλά κατέβηκε να σταθεί δίπλα τους· πήγε σπίτι του χτυπημένος, φοβούμενος τη σύλληψη, και πέθανε στις 19 Νοεμβρίου μέσα σε ένα ταξί, καθ’ οδόν προς τον σταθμό πρώτων βοηθειών. Ο 20χρονος ηλεκτρολόγος Μιχαήλ Μυρογιάννης από τη Μυτιλήνη σκοτώθηκε στις 18 Νοεμβρίου στη γωνία Πατησίων και Στουρνάρη· για τον θάνατό του καταδικάστηκε αργότερα ο συνταγματάρχης Νικόλαος Ντερτιλής.
Τους μνημονεύουμε όλους: Σπυρίδων Κοντομάρης, Διομήδης Κομνηνός, Σωκράτης Μιχαήλ, Τόριλ Μαργκρέτε Ένγκελαντ, Βασίλειος Φάμελλος, Γεώργιος Σαμούρης, Δημήτριος Κυριακόπουλος, Σπύρος Μαρίνος, Νικόλαος Μαρκούλης, Αικατερίνη Αργυροπούλου, Στυλιανός Καραγεώργης, Μάρκος Καραμανής, Αλέξανδρος Σπαρτίδης, Δημήτριος Παπαϊωάννου, Γεώργιος Γεριτσίδης, Βασιλική Μπεκιάρη, Δημήτρης Θεοδώρας, Αλέξανδρος (Μπασρί) Καράκας, Αλέξανδρος Παπαθανασίου, Ανδρέας Κούμπος, Μιχαήλ Μυρογιάννης, Κυριάκος Παντελεάκης, Ευστάθιος Κολινιάτης, Ιωάννης Μικρώνης. Και τους δεκαέξι που έμειναν χωρίς όνομα.
Μαζί τους θυμόμαστε όσους φυλακίστηκαν, βασανίστηκαν και εξορίστηκαν σε όλα τα χρόνια της δικτατορίας. Τους γονείς που περίμεναν όλη νύχτα πίσω από ένα τρανζίστορ. Τους ανθρώπους που άνοιξαν την πόρτα του σπιτιού τους σε κυνηγημένα παιδιά. Όλους εκείνους, γνωστούς και άγνωστους, που με τον φόβο τους και παρά τον φόβο τους άνοιξαν τον δρόμο για τη δημοκρατία που ήρθε οκτώ μήνες αργότερα.
Πηγές αναφοράς
in.gr, Αλεξάνδρα Τάνκα, «Πολυτεχνείο – “Είμαστε άοπλοι” – Οι πρωταγωνιστές μιλούν στο in.gr – “Βασανίστηκα, επέζησα, πολέμησα το χουντικό καθεστώς”», 17 Νοεμβρίου 2021
Η Αυγή – Ενθέματα, Λεωνίδας Καλλιβρετάκης, «Το “Γενικό Λαϊκό Ιατρείο” του Πολυτεχνείου (Νοέμβριος 1973)», 17 Νοεμβρίου 2013
LiFO, «Καναλιώτης», «Πολυτεχνείο 1973. Η μαρτυρία ενός μαθητή», 16 Νοεμβρίου 2012
Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο (itia.ntua.gr), Νίκος Γιαννάκης, «Πολυτεχνείο Νοέμβρης του 1973 και λίγο μετά» – προσωπική μαρτυρία alfavita.gr, Σύνταξη, «Η εξέγερση του Πολυτεχνείου – Έγχρωμο φιλμ 16-17 Νοεμβρίου 1973: Αδημοσίευτο υλικό από τις ημέρες της εξέγερσης», 17 Νοεμβρίου 2024
ΣΚΑΪ (ΑΠΕ-ΜΠΕ), «Επέτειος Πολυτεχνείου: Ιστορίες όσων το έζησαν», 17 Νοεμβρίου 2019
Παραπολιτικά, Γιάννης Α. Πολίτης, «Εξέγερση του Πολυτεχνείου: “Γιατί σκότωσε τον πατέρα μου; ” – Συγκινεί η κόρη του Νίκου Μαρκούλη», 17 Νοεμβρίου 2025
Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, Λεωνίδας Καλλιβρετάκης, «Πολυτεχνείο ’73: Το ζήτημα των θυμάτων. Νεκροί και τραυματίες», 2004
Τα Νέα, Παναγιώτης Σωτήρης, «Πολυτεχνείο: η ατιμωρησία», 17 Νοεμβρίου 2024
in.gr, Σύνταξη, «“Εδώ Πολυτεχνείο, εδώ Πολυτεχνείο” – 51 χρόνια από την εξέγερση ενάντια στη Χούντα», 17 Νοεμβρίου 2024
© dancetheater.gr. Επιτρέπεται η αναδημοσίευση αποσπάσματος με αναφορά στην πηγή και ενεργό σύνδεσμο προς το άρθρο.
Ειδοποιήσεις στο email σου για νέες δημοσιεύσεις
Μία σύνοψη κάθε Πέμπτη στο email σου, μόνο όταν υπάρχει κάτι νέο. Για μέλη — η εγγραφή είναι δωρεάν. RSS
