«Η κρήνη του Μπαχτσισαράι»: το Ουγγρικό Εθνικό Μπαλέτο χορεύει τον Πούσκιν με το δραματικό μπαλέτο του Ζαχάροφ

Στη Βουδαπέστη, το Ουγγρικό Εθνικό Μπαλέτο ολοκληρώνει αυτή την εβδομάδα τις παραστάσεις της «Κρήνης του Μπαχτσισαράι», του μπαλέτου που ο Ροστισλάβ Ζαχάροφ έστησε το 1934 πάνω στο ομώνυμο ποίημα του Αλεξάντρ Πούσκιν.

Οι τρεις τελευταίες παραστάσεις δίνονται στην Ουγγρική Κρατική Όπερα, στη λεωφόρο Άντρασι, την Πέμπτη 12, την Παρασκευή 13 και την Κυριακή 15 Νοεμβρίου. Πρόκειται για ένα έργο που στην Ουγγαρία δεν είναι αξιοπερίεργο αλλά κομμάτι της ιστορίας του θεάτρου: ανέβηκε εκεί για πρώτη φορά στις 29 Απριλίου 1952 και από τότε επιστρέφει τακτικά στο ρεπερτόριο.

Από το ποίημα στη σκηνή

Ο Πούσκιν έγραψε την «Κρήνη του Μπαχτσισαράι» στις αρχές της δεκαετίας του 1820, μετά από ένα ταξίδι στην Κριμαία, όπου είδε το παλάτι των Χανών και τη μαρμάρινη «Κρήνη των Δακρύων». Το ποίημα πλέκει έναν θρύλο γύρω από την πηγή: ο Χαν Γκιράι απάγει την Πολωνή αριστοκράτισσα Μαρία και την κλείνει στο χαρέμι του, η πρώτη του σύζυγος, η Ζαρέμα, δεν αντέχει να χάσει τη θέση της στην καρδιά του και η ιστορία τελειώνει με θάνατο και με έναν άντρα που θρηνεί μπροστά σε ένα σιντριβάνι.

Έναν αιώνα αργότερα, ο λιμπρετίστας Νικολάι Βόλκοφ, ο συνθέτης Μπορίς Ασάφιεφ και ο χορογράφος Ροστισλάβ Ζαχάροφ μετέτρεψαν το ποίημα σε μπαλέτο. Η πρεμιέρα δόθηκε στις 28 Σεπτεμβρίου 1934 στο θέατρο Κίροφ του Λένινγκραντ, το σημερινό Μαριίνσκι, με τη Γαλίνα Ουλάνοβα ως Μαρία, την Όλγα Ιορντάν ως Ζαρέμα, τον Μιχαήλ Ντούντκο ως Γκιράι και τον Κονσταντίν Σεργκέγεφ ως Βάτσλαβ. Ο ρόλος της Μαρίας έμεινε δεμένος με το όνομα της Ουλάνοβα, και η ταινία του 1953 «Αστέρια του ρωσικού μπαλέτου» κράτησε ένα σπάνιο ντοκουμέντο: την Ουλάνοβα και τη Μάγια Πλισέτσκαγια να χορεύουν μαζί σε σκηνές του έργου.

Το έργο θεωρείται υπόδειγμα του λεγόμενου «drambalet», του δραματικού μπαλέτου που κυριάρχησε στη σοβιετική σκηνή από τη δεκαετία του 1930. Ο Ζαχάροφ, που μετέφερε στο μπαλέτο τη μέθοδο υποκριτικής του Στανισλάφσκι, ζητούσε από τους χορευτές να παίζουν πρώτα απ’ όλα χαρακτήρες: η κλασική τεχνική υπηρετεί την πλοκή, η παντομίμα έχει μεγάλο βάρος, και οι χοροί χαρακτήρα (η κρακοβιάκ της πρώτης πράξης, οι χοροί των Τατάρων) δίνουν το χρώμα κάθε κόσμου. Η ίδια η Όπερα της Βουδαπέστης το παρουσιάζει ως «έναν από τους ακρογωνιαίους λίθους της ιστορίας του ρωσικού μπαλέτου».

Η παραγωγή της Βουδαπέστης

Η εκδοχή που χορεύεται σήμερα στη Βουδαπέστη στηρίζεται στη χορογραφία του Ζαχάροφ, με βοηθό χορογράφου την Ιρέν Χάμαλα και ανέβασμα από τη Ντάρια Παβλένκο, πρώην πρίμα μπαλαρίνα του Μαριίνσκι. Τα σκηνικά υπογράφουν οι Σίλαρντ Κέρεκες και Ζόλταν Φιουλέπ και τα κοστούμια οι Τίβαδαρ Μαρκ και Νόρα Ρομάνι. Στο λάκκο βρίσκεται η Ορχήστρα της Ουγγρικής Κρατικής Όπερας, με μαέστρους τον Πολ Κόνελι και τον Σάμουελ Τσάμπα Τοτ. Η παράσταση διαρκεί δύο ώρες και σαράντα λεπτά, με δύο διαλείμματα.

Η ομάδα έχει στήσει πολλές διανομές. Τη Μαρία μοιράζονται οι Αναστασία Κονσταντίνοβα, Ελίνα Ποχόντνιχ, Λίλι Φέλμερι και Σουμπίν Λι· τη Ζαρέμα οι Μαρία Γιακόβλεβα, Τατιάνα Μέλνικ, Ρέιτσελ Κιντάο, Λέα Φέλντι και Μαρία Μπεκ· τον Χαν Γκιράι οι Γιούρι Κεκάλο, Μικαλάι Ραντζιούς, Βλαντισλάβ Μέλνικ και Λούκα Μασάρα. Η κατανομή ανά παράσταση ανακοινώνεται στη σελίδα της Όπερας.

Τι γράφει η κριτική

Ο Μάθιου Πάλουτς, που είδε για το Gramilano την πρωινή παράσταση του Σαββάτου 7 Νοεμβρίου, επαινεί τα σκηνικά, τα κοστούμια, την ορχήστρα και τους χορευτές, αλλά βρίσκει την αφήγηση αδύναμη και τον ρυθμό αργό. Κατά τη γνώμη του, το έργο φαίνεται σήμερα υπερβολικά θεατρινίστικο, ενώ ως κορυφαία στιγμή εκείνης της παράστασης ξεχωρίζει το σόλο του Νουραλί, του αρχηγού του στρατού του Χαν, που χόρεψε ο Ντανιγιάρ Ζουματαγιέφ. Στην ίδια διανομή χόρεψαν η Σουμπίν Λι (Μαρία), ο Αλεξάντερ Σμιθ (Βάτσλαβ) και η Λέα Φέλντι (Ζαρέμα).

Η επιφύλαξη αυτή αφορά, στην ουσία, το ίδιο το είδος. Το δραματικό μπαλέτο των σοβιετικών χρόνων ζητά από τον θεατή να δεχτεί μια θεατρική σύμβαση που έχει παλιώσει, και όμως παραγωγές όπως αυτή μένουν πολύτιμες ως ζωντανή μνήμη ενός τρόπου να διηγείσαι μια ιστορία με το σώμα. Για όποιον βρεθεί στη Βουδαπέστη, είναι και ευκαιρία να δει την παράσταση στην ανακαινισμένη αίθουσα του 1884, που ξανάνοιξε το 2022.