Από τη Στέγη στο Ρομάντσο: Χορός και performance χωρίς φραγμούς ανάμεσα στο κανονικό και το διαφορετικό (Ναταλία Κουτσούγερα)
Τις τελευταίες ημέρες του Φλεβάρη και πιάνοντας και λίγο από Μάρτη είχαμε την χαρά να παρακολουθήσουμε με μεγάλο ενδιαφέρον και απέραντη συγκίνηση στην Αθήνα, δυο συναφείς, καλλιτεχνικές δράσεις χορού και θεάτρου με θέμα την αναπηρία και τον εγκλεισμό, από δυο πολύ διαφορετικούς φορείς τέχνης και πολιτισμού. Τη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών και τον χώρο Ρομάντσο
Από τη Στέγη στο Ρομάντσο: Χορός και performance χωρίς φραγμούς ανάμεσα στο κανονικό και το διαφορετικό.
Πώς μπορεί να ιδωθεί και να βιωθεί η αναπηρία και ο αποκλεισμός μέσα από το χορό και την performance; Ποιος είναι φαινομενικά και ποιος πραγματικά δυνατός και ποιος ο αδύναμος; Ποιος ο ελεύθερος και ποιος ο φυλακισμένος πίσω από μπάρες; Πόσο αφοπλιστική και διαπεραστική μπορεί να είναι η παραστασιακή επιτέλεση του διαφορετικού; Kαι σε ποιο βαθμό μπορεί να ανατρέψει καθιερωμένα μοτίβα, να αντιστρέψει τοποθετήσεις και να μεταφέρει οικεία ή ανοίκεια βιώματα και συναισθήματα;
Τις τελευταίες ημέρες του Φλεβάρη και πιάνοντας και λίγο από Μάρτη είχαμε την χαρά να παρακολουθήσουμε με μεγάλο ενδιαφέρον και απέραντη συγκίνηση στην Αθήνα, δυο συναφείς, καλλιτεχνικές δράσεις χορού και θεάτρου με θέμα την αναπηρία και τον εγκλεισμό, από δυο πολύ διαφορετικούς φορείς τέχνης και πολιτισμού. Τη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών και τον χώρο Ρομάντσο στην Αναξαγόρα 3-5.
Στη Στέγη για πρώτη φορά πραγματοποιήθηκε το Διεθνές Φεστιβάλ χορού Unlimited Access, ξεκινώντας στις 26 Φεβρουαρίου και ολοκληρώνοντας το πρόγραμμά του την 1η Μαρτίου. Το Unlimited είναι ένα project που δημιουργήθηκε για άτομα με αναπηρία ή χωρίς, στο πλαίσιο της πολιτιστικής Ολυμπιάδας του 2012 με τη συνεργασία του Βρετανικού Συμβουλίου καθώς και των Arts Council England, Creative Scotland, Arts Council of Wales και Arts Council of Northern Ireland. Στην συζήτηση που πραγματοποιήθηκε την τελευταία ημέρα του Φεστιβάλ, οι έμπειροι εκπρόσωποι των οργανισμών αυτών με συντονιστή τον Χρήστο Καρρά, μας μίλησαν για το έργο τους και για την συμβολή της ποικιλίας και της διαφορετικότητας στο χορό, την πολύπλευρη σημασία της ανοιχτής πρόσβασης των ατόμων με ιδιαιτερότητες στην δημιουργία χορευτικών παραστάσεων, καθώς και για την σημαντικότητα της συμμετοχής των μη-κανονικών σωμάτων στην εξέλιξη της έρευνας στο χορό, μέσα από την ανάπτυξη νέων κινησιολογικών μοτίβων που επαναστατικοποιούν υπάρχουσες και αμφισβητούν παλαιότερες χορογραφικές δομές, αποτελώντας έτσι ένα γνήσιο αβανγκαρντ κίνημα.
Σημαντικά ερωτήματα τέθηκαν από το κοινό προς το πάνελ, που αφορούσαν στο πως το Unlimited μπορεί να διανοιχτεί σε διάφορων τύπων θέατρα και δημόσιες δράσεις, έτσι ώστε να απευθυνθεί σε όσο το δυνατόν πιο ετερόκλητα κοινά, καθώς και στην δυσκολία που ενέχει ο ίδιος ο όρος «αναπηρία» – όπου εμπεριέχεται η τάση για κατηγοριοποίηση και εξειδίκευση – στο να αγκαλιάσει ένα ευρύτερο κοινό, όπως και στο πως μπορεί να αποφευχθεί η ταμπέλα του «χορού αναπήρων». Κάποια άλλα ζητήματα που αναφέρθηκαν μέσα από τον διάλογο που αναπτύχθηκε, ήταν το κατά πόσο οι καλλιτέχνες που ανήκουν στο χώρο, θέλουν να μιλούν πρωτίστως για την αναπηρία τους ή αντιθέτως για άλλα θέματα που μπορεί να μην σχετίζονται με αυτήν, αλλά και για το κατά πόσο το καλλιτεχνικό τους έργο στοχεύει σε μια ανατρεπτική δράση ή ενδεχομένως κάτι τέτοιο να μην είναι το κύριο προσδοκώμενο. Το Φεστιβάλ εκτός από τη συζήτηση στρογγυλής τραπέζης περιελάμβανε την προβολή μικρού μήκους ταινίας και ντοκιμαντέρ, καθώς και παράλληλες δράσεις, όπως το εργαστήριο για ενήλικες και εφήβους από την ομάδα Candoco. Ας μιλήσουμε όμως λίγο για τις συγκινητικές παραστάσεις.
Όλες οι παραστάσεις που πλαισίωσαν το Φεστιβάλ, άλλες λιγότερο και άλλες περισσότερο αφαιρετικές, διακρίθηκαν από μια διαπεραστική δύναμη και τρυφερότητα, ενώ παράλληλα κατάφεραν να διατηρήσουν την λεπτή γραμμή ανάμεσα στην τραγικότητα, το χιούμορ, τον ηρωισμό και την ωραιοποίηση στην αναπηρία. Κατάφεραν να μεταφράσουν το βίωμά της, να ενεργοποιήσουν τους μηχανισμούς ενσυναίσθησης και να παρεισφρήσουν στον ψυχισμό του ανυποψίαστου κοινού, μεταφέροντας την εμπειρία του πως θα ήταν «αλλιώς», αλλά και να συγκινήσουν βαθιά το κοινό με εμπειρίες αναπηρίας. Σε αυτή την διαδικασία συνέβαλαν και οι συνδυασμοί των «κανονικών» χορευτών με τους χορευτές με ιδιαιτερότητες, όχι πάντα μέσα από αρμονικές συνυπάρξεις. Παράλληλα οι παραστάσεις αυτές μας μετέφεραν το εξής μήνυμα: Ότι ο χορός, όπως και η ζωή, δεν αφορά μόνο στην αρμονία και τελειότητα της κίνησης αλλά και στην ατέλεια, την ευθραυστότητα και την αβεβαιότητα.
Η αυλαία άνοιξε την Πέμπτη 26 Φεβρουαρίου με το Evolution της Βρετανίδας Claire Cunningham σε ένα ιδιόμορφο «μπαλετικό» σόλο στη διάρκεια του οποίου οι πατερίτσες γίνονται αντί για στήριγμα, προέκταση του σώματος και εικαστικό σκηνικό. H Cunningham όχι απλώς δεν τις χρησιμοποιεί υποβοηθητικά αλλά μοιάζει συχνά σαν να τις κακοποιεί. Επιπλέον, σωματοποιεί την προσωπική της αφήγηση μέσα από μια γκροτέσκα κίνηση που αντιτίθεται στις αρχές της συμβατικής κίνησης και βιώνει μπροστά μας ξανά και ξανά την ψυχρή εμπειρία των επαναλαμβανόμενων χειρουργείων. Όλα αυτά ωστόσο σε ένα χιουμοριστικό κλίμα υπέρβασης του τραύματος. Η Cunningham αναμειγνύει στο τέλος της performance τον επιστημονικό λόγο για το σώμα της με το ρευστό συναίσθημά της, χορεύοντας το I m Singing in the Rain του Frank Sinatra. Λέει χαρακτηριστικά «Έχω 5% περισσότερη οστική πυκνότητα από τους άλλους… δεν ξέρω ποια είμαι πια αλλά μου αρέσει». Έτσι η επαναλαμβανόμενη μεταμόρφωσή της λαμβάνει και μια θετική και απελευθερωτική διάσταση και μια ευελιξία ως προς την πολλαπλότητα των ορισμών που επιδέχεται για τον εαυτό της.
Την ίδια ημέρα ακολούθησε και το αριστουργηματικά αφαιρετικό Magnolia (or Defiance) από την Κροατία της ομάδας IMRC (Intergrated Movement Research Collective) με την υπογραφή της χορογράφου Iva Nerina Sibila. Το έργο αντλεί έμπνευση από την πολυετή έρευνα της μια εκ των δυο performer, Vesna Mackovic, για τη σχέση αναπνοής και κίνησης, όπως και από το Butoh και τον εύθραυστο Kazuo Ohno που εμφανίζεται στο video wall προς το τέλος της παράστασης. Το απέριττο Magnolia ήταν μια από τις καλύτερες παρουσίες στο Φεστιβάλ συγκινώντας το κοινό με έναν μύχιο τρόπο. Η μικροκαμωμένη Vesna Mackovic, με την κύρια παραμόρφωση στα χέρια της, χέρια που δεν μπορούν να αγγίξουν ή να κρατήσουν κάτι, προσπαθεί να εναρμονιστεί με το «κανονικό» σώμα της Silvia Marchig. Παρά την «κανονικότητα» της Marchig, η Mackovic φαίνεται με τις απλές, σουρεαλιστικές κινήσεις χορού που επιστρατεύει να τα καταφέρνει καλύτερα, να νιώθει άνετα με τον εαυτό της, χαμογελώντας πρόσχαρα στο κοινό, σε σχέση με την Marchig που ασφυκτιά και πασχίζει εναγωνίως να βρει μια κατεύθυνση στο χώρο. Η παραμόρφωση εδώ δεν καλύπτεται αλλά ενισχύεται από το άχαρο της κίνησης, αφήνοντάς μας αντί για αμηχανία, μια γλυκιά γεύση. Το τέλος ήταν συγκινητικό, με την Marchig να μας αφηγείται την παλινδρόμηση του τραύματος ανάμεσα στο παρελθόν και το μέλλον, τις ρήξεις και τις συνέχειες του πληγωμένου εαυτού, προβάλλοντας τις εικόνες του συγκλονιστικού Ohno (ντυμένου γκέισας) η κινησιολογία του οποίου μας θυμίζει τις κινήσεις της Mackovic. Στην τελευταία σκηνή είδαμε τις δυο performer να πλησιάζουν τα κεφάλια τους, κάνοντας παρόμοιες κινήσεις με τα χέρια τους που στο τέλος ενώνονται καθώς μας γυρνούν την πλάτη.
Η Παρασκευή 27 Φλεβάρη ήταν αφιερωμένη αποκλειστικά στις ελληνικές παραγωγές στην κεντρική σκηνή της Στέγης, οι οποίες μοιράστηκαν ως κοινό την έμφαση στην αλληλεγγύη και την διαμόρφωση εικαστικών τοπίων μέσα από «ιδιαίτερα» σώματα, καροτσάκια, αντικείμενα και ξύλινες επιφάνειες που συμβόλιζαν πότε ασφαλείς στερεότητες και πότε φυλακές με δέσμιους τους performer. Στην πρώτη χορογραφία της Ίρις Καραγιάν με τίτλο μια προσταγή «Ακούς έναν ήχο. Τρέχεις στην άκρη της σκηνής. Σταματάς. Νοιώθεις ένα χέρι στον ώμο. Συνεχίζεις…», άτομα με και χωρίς προβλήματα όρασης φορώντας πολύχρωμα t-shirts, ακούγοντας συγκεκριμένες οδηγίες, μοιράζονται και χορεύουν σε ζεύγη, ανταλλάσουν αναστεναγμούς και παίζουν με μπάλες χτυπώντας ο ένας τον άλλον με ορμή. Οι συμβολισμοί απηχούν στο κοινό καθώς σβήνουν τα φώτα και φαίνεται μόνο η φωτεινή μπάλα. Η ζωντανή ενέργεια που μοιράζεται ανάμεσα στους performer αποδομεί από μόνη της την εικόνα της τυφλότητας ως παθητική κατάσταση και του τυφλού/τυφλής ως αποδέκτη βοήθειας.
Στη δεύτερη παράσταση, Γλυκιά Άβυσσος, η Μέντη Μέγα, δημιουργεί μια τρυφερή χορογραφία, γεμάτη παιδικότητα, βασισμένη στις ατομικές ιδιοσυγκρασίες των performer με διαφορετικές αναπηρίες, κινησιακές ή διανοητικές. Η χορογραφική σύλληψη τονίζει την έμφαση στην απλότητα της γλώσσας και της κίνησης, που κρύβει ωστόσο τεράστια δύναμη και πολύ βαθιά νοήματα. Η δράση των μαυροντυμένων χορευτών/τριών είναι γεμάτη από στατικότητες, απλούς διαλόγους, παρατηρήσεις, αυτό-παρατηρήσεις ενώ το εικαστικό τοπίο είναι διαμορφωμένο από ξύλινες επιφάνειες που δεσμεύουν και αποδεσμεύουν. Θαρραλέες εξομολογήσεις από κάποιους performer που συνδέουν την αναπηρία με το χιούμορ και τη φαντασία. Η αλληλεγγύη μεταξύ των ατόμων με αναπηρία είναι κάτι που τονίζεται έντονα σε αυτή την παράσταση. Στο τέλος της, ένας από τους κεντρικούς άντρες πρωταγωνιστές αναδεικνύει την αμφισημία και την αντιφατικότητα των συναισθημάτων στην αναπηρία, τις φοβίες και τους ηρωισμούς που την περικλείουν και τις γκρι όψεις της. Στέκεται με μαγκιά και αισιοδοξία μπροστά μας και μας μεταφέρει το δυνατό μήνυμά του: «Η αναπηρία είναι μπροστά μας και την κάνουμε ό,τι θέλουμε!».
Η τελευταία παράσταση της Μαρίας Κολιοπούλου, Η πτήση, με κύριο πρωταγωνιστή ένα πρόσωπο με βαριά κινησιακή και διανοητική αναπηρία σε ειδικό καροτσάκι, έκλεισε κάπως πιο σκοτεινά την τρίτη ημέρα του Φεστιβάλ, με κάποιες εκλάμψεις χαρούμενου χορού από τους performer στο κομμάτι του Manu Chao, Mala Vida. Η χορογραφία μοιάζει σαν να έχει αποκωδικοποιήσει μια εικόνα ή σκέψη του πρωταγωνιστή, του πως μπορεί να βιώνει εκείνος την πραγματικότητα και τον κόσμο γύρω του και ξεκινά και τελειώνει σκοτεινά. Η Κολιοπούλου καταφέρνει να διαμορφώσει ιδιαίτερα αφαιρετικά εικαστικά τοπία με διάφορους τρόπους όπως μέσα από το παιχνίδι με τις σκιές, τις συντονισμένες χορογραφίες με τα καροτσάκια και τις ξύλινες επιφάνειες που μοιάζουν με σχεδίες ή παράθυρα. Το ντουέτο ανάμεσα στον πρωταγωνιστή και στη συνοδό του που τοποθετείται σε διάφορα σημεία του σώματός του, αγγίζοντάς τον, ήταν πράγματι συγκλονιστικό, προκαλώντας ανοιχτά το κοινό να συναισθανθεί αυτή τη δύσκολη ζωή έξω από το αναγνωρισμένο ως «ανθρώπινο».
Την προτελευταία ημέρα, το Σάββατο 28 Φλεβάρη, η Στέγη υποδέχτηκε τους Βρετανούς Candoco, με το Two for C, ένα καθαρά «αντρικό» δίδυμο, οι οποίοι φόρεσαν μεξικάνικες μάσκες πάλης και χορεύοντας υπό τους ήχους παραδοσιακής μεξικάνικής μουσικής, ανέπτυξαν μια βίαιη και σπασμωδική κινησιολογία, αιωρούμενη ανάμεσα στη βία και τον έρωτα, εναλλάσσοντας τις θέσεις τους σε δυο καρέκλες. Μας ήταν αδύνατο να ξεχωρίσουμε ποιος από τους δυο άντρες είχε την αναπηρία και μας εξέπληξε στο χειροκρότημα που είδαμε να εισέρχεται στη σκηνή ο ένας από τους δυο με καροτσάκι. Η κορύφωση του Φεστιβάλ έγινε με το εκπληκτικό, μινιμαλιστικο Edge των CiM (Companhia Integrada Multidisciplinar) με χορογράφο την Ana Rita Barata από την Πορτογαλία. Πρόκειται για 4 λευκοντυμένους performer (δυο εκ των οποίων είναι τυφλοί) που ακροβατούν ανάμεσα στο ντουέτο και την γραμμικότητα σε μινιμαλιστικά ηχητικά τοπία του Tiago Cerqueira. Διαμορφώνουν ζεύγη που εναλλάσσονται και γραμμικές τετράδες, παίζουν κρυφτό και κινούνται με αβεβαιότητα χρησιμοποιώντας την αφή, πατώντας πολλές φορές σχεδόν ο ένας επάνω στον άλλον. Οι performer χωρίς προβλήματα όρασης μοιάζουν να καθοδηγούνται πολλές φορές από εκείνους που δεν βλέπουν. Ακόμα και η εκφραστικότητα του προσώπου μπερδεύει τους θεατές για το ποιος βλέπει και ποιος όχι. Το ντοκιμαντέρ που ακολούθησε μας έκανε πιο ξεκάθαρο το πώς αναπτύσσονται νέοι μέθοδοι διδασκαλίας αλλά και καινούργιες κινησιολογίες που βασίζονται μόνο στην αφή και τη συναισθαντικότητα. Τονίζεται επίσης στο ντοκιμαντέρ το πώς η επαφή και συνεργασία με ένα άτομο που έχει αναπηρία, βοηθά στο να προετοιμαστεί κάποιος για το δύσκολο και το απρόσμενο.
Την Κυριακή το Φεστιβάλ έκλεισε με το Simulante Bande των Ver te Dance και Archa Theatre από την Τσεχία, το οποίο δεν κατάφερα να παρακολουθήσω. Κάτι που μπορούμε να πούμε ότι έλλειψε από το Φεστιβάλ ήταν η αναφορά σε κάποια άλλα είδη αναπηρίας που συνδέονται με ασθένειες (και όχι μόνο κινησιακές-διανοητικές αναπηρίες ή παραμόρφωσης), όπως ο καρκίνος, το AIDS ή οι ψυχικές ασθένειες, που αν και πολλές φορές δεν είναι τόσο ευδιάκριτα ή δεν αφορούν άμεσα το ορατό σώμα, είναι πολύ πιο κοντά μας σε μια καθημερινότητα και προκαλούν μεγαλύτερο φόβο, σιωπή και ταμπού. Περισσότερη εστίαση στην αναπηρία ως μεταφορά, θα μπορούσε ενδεχομένως να είχε επιτευχθεί, καθώς και περισσότερο παιχνίδι με την προφάνεια σε κάποιες από τις χορογραφίες.
Μια ενδιαφέρουσα θεατρική performance που περιελάμβανε σωματικό θέατρο, έντεχνο τραγούδι και έντονη διάδραση με το κοινό, πραγματοποιήθηκε αμέσως μετά το κλείσιμο του Φεστιβάλ της Στέγης, στο Ρομάντσο, την Δευτέρα 2 Μαρτίου. Το δρώμενο της ομάδας θεάτρου Playback Ψ ήταν εμπνευσμένο από την οπτικοακουστική, εικαστική έκθεση που πραγματοποιήθηκε στον εκθεσιακό χώρο του Ρομάντσο για γυναίκες κρατούμενες στις φυλακές της Θήβας. Η έκθεση αποτελεί μέρος του προγράμματος Θήβα χλμ 102, το οποίο επιχειρεί να βελτιώσει την ποιότητα ζωής των κρατούμενων γυναικών μέσω βιωματικών, θεραπευτικών σεμιναρίων τέχνης και μέσω πολλαπλών καλλιτεχνικών τρόπων να αποδομήσει τον θεσμικό ορισμό του εγκλεισμού (με επίκεντρο τη φυλακή), διευρύνοντάς τον, μέσα από τις νοηματοδοτήσεις του στην καθημερινότητα και από, εκτός φυλακής ανθρώπους, βοηθώντας έτσι στην αποδαιμονοποίησή του. Η ομάδα Playback που αποτελούνταν από τέσσερις περφόρμερ, έναν παρουσιαστή, έναν ντράμερ και μια εικαστικό που αποτύπωνε με ζωγραφική το δρώμενο, μας συγκίνησε ιδιαίτερα, καθώς οι ηθοποιοί σωματοποιούσαν τις ιστορίες των κρατουμένων και του κοινού που μοιράστηκε θαρραλέα πολλές προσωπικές του εμπειρίες για τα συναισθήματα της ελευθερίας και του εγκλεισμού. Ονόμασαν ανθρώπινα γλυπτά τους ομαδικούς αυτοσχεδιασμούς τους και με οδηγό τις αφηγήσεις ανέστρεψαν τους ρόλους, προκειμένου να αλληλεπιδράσουμε με τις κρατούμενες και να μας γεννηθούν διάφορα ερωτήματα, όπως: αν μπορεί να υπάρξει ελευθερία γύρω από φυσικούς περιορισμούς, αν μπορεί να νιώσει κάποιος έγκλειστος όντας ελεύθερος, αν οι διαδρομές και οι ενδιάμεσοι χώροι ανάμεσα στην ελευθερία και την ανελευθερία είναι κάτι όμορφο. Μπορέσαμε λοιπόν να νιώσουμε για λίγο σαν «αερικά» παλλόμενα ανάμεσα στην ελευθερία και τη φυλακή, αλλά και να εκτιμήσουμε τις μικρές καθημερινές μας ελευθερίες. Το δρώμενο βιντεοσκοπήθηκε και σύντομα θα προβληθεί στον χώρο των φυλακών που βρίσκονται οι κρατούμενες.
Σαν αποτίμηση των πέντε ημερών, θα έλεγα ότι τέτοιου είδους αντικομφορμιστικές καλλιτεχνικές δράσεις, σε οποιοδήποτε πλαίσιο και αν παράγονται, αποδεικνύουν περίτρανα ότι η τέχνη του χορού και της performance που αναφέρεται σε σώματα «αποκλεισμένα», «διαφορετικά», ή «εγκλωβισμένα», μπορεί να αποτελέσει μια σπουδαία παρεμβατική πρακτική και μια έντονη διαδραστική, βιωματική, διαμοιραζόμενη εμπειρία, και με αυτόν τον τρόπο να συντελέσει στη διαρκή ανατροφοδότηση της σχέσης «κανονικού» και «διαφορετικού» και να επιδράσει σε όσο το δυνατόν περισσότερα σώματα, αντιλήψεις και στερεοτυπικές κατηγοριοποιήσεις.
Ναταλία Κουτσούγερα (Dancetheater.gr)
Το διεθνές Φεστιβάλ Χορού UNLIMITED ACCESS πραγματοποιήθηκε στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών από τις 26 Φεβρουαρίου έως 1η Μαρτίου 2015.
Η θεατρική performance της ομάδας Playback Ψ για τις γυναίκες κρατούμενες πραγματοποιήθηκε στις 2 Μαρτίου στο Ρομάντσο.
