Ο Ξενάκης επιστρέφει στο New York City Ballet: το «Pithoprakta» του Μπαλανσίν ξαναζωντανεύει μετά από 57 χρόνια

Η Σουζάν Φάρελ, για την οποία γράφτηκε ο ρόλος το 1968, ανεβάζει ξανά το πιο «αινιγματικό» μπαλέτο του Μπαλανσίν, πάνω στη στοχαστική μουσική του Έλληνα συνθέτη. Πρεμιέρα στις 8 Οκτωβρίου στο Lincoln Center.

Από τα 465 έργα που χορογράφησε ο Τζορτζ Μπαλανσίν, μόλις περίπου εβδομήντα παραμένουν ζωντανά στο ρεπερτόριο του New York City Ballet. Τα υπόλοιπα ζουν σε φωτογραφίες, σε σημειώσεις και, κυρίως, στη μνήμη των σωμάτων που τα χόρεψαν. Ένα από αυτά επιστρέφει αυτή την εβδομάδα στη σκηνή του David H. Koch Theater: το «Pithoprakta», σε μουσική του Ιάννη Ξενάκη, που είχε να παρουσιαστεί από την ίδια την εταιρεία από το 1969.

Η αναβίωση γίνεται την Πέμπτη 8 Οκτωβρίου, στο πρόγραμμα «All Balanchine I», και την επιμελείται η Σουζάν Φάρελ, η μπαλαρίνα για την οποία ο Μπαλανσίν έστησε τον κεντρικό ρόλο πριν από σχεδόν έξι δεκαετίες. Είναι μια σπάνια περίπτωση όπου η μετάδοση της χορογραφίας γίνεται κυριολεκτικά «από πρώτο χέρι».

Ένας χορογράφος, ένας αρχιτέκτονας-συνθέτης και η μαθηματική πιθανότητα

Το «Pithoprakta» αποτελεί το δεύτερο μέρος του έργου «Metastaseis & Pithoprakta», που έκανε πρεμιέρα στις 18 Ιανουαρίου 1968 στο τότε New York State Theater του Lincoln Center, με τη Σουζάν Φάρελ και τον Άρθουρ Μίτσελ στους πρωταγωνιστικούς ρόλους και ένα σώμα δώδεκα χορευτών. Ο Μπαλανσίν, που είχε ήδη δουλέψει με τον Στραβίνσκι, τον Βέμπερν και τον Ίβς, στράφηκε εδώ σε δύο από τις πιο ριζοσπαστικές ορχηστρικές παρτιτούρες της δεκαετίας του ’50.

Ο Ξενάκης (1922–2001), Έλληνας γεννημένος στη Βραΐλα της Ρουμανίας, απόφοιτος του Πολυτεχνείου, αγωνιστής της Αντίστασης και αργότερα πολιτικός πρόσφυγας στο Παρίσι, όπου εργάστηκε δίπλα στον Λε Κορμπυζιέ, έγραψε το «Pithoprakta» το 1955–56. Ο τίτλος σημαίνει περίπου «πράξεις μέσω πιθανοτήτων»: η μουσική οργανώνεται με νόμους της στατιστικής και της θεωρίας πιθανοτήτων, ώστε οι δεκάδες έγχορδοι να δημιουργούν «νέφη» από μεμονωμένα πιτσικάτα και γκλισάντι, αντί για μελωδίες και αρμονίες. Ήταν η γέννηση αυτού που ο ίδιος ονόμασε «στοχαστική μουσική».

Όπως σημειώνει η ίδια η εταιρεία, ο Μπαλανσίν απάντησε στην ένταση αυτής της μουσικής με ένα πας ντε ντε όπου οι δύο σύντροφοι κινούνται μαζί αλλά σπάνια αγγίζονται, ενώ γύρω τους οι δώδεκα χορευτές του σώματος λειτουργούν σαν ζωντανή εκδοχή των ηχητικών «νεφών» του Ξενάκη. Το έργο είναι σύντομο, περίπου δέκα λεπτά, αλλά άφησε εποχή και για τη φήμη του: η Φάρελ εμφανιζόταν με ένα χρυσό κροσσωτό μπικίνι, λεπτομέρεια που, μαζί με τη μουσική χωρίς μελωδία, το έκανε, κατά τη χορευτική κριτικό του Air Mail Φέι Άρθερς, το «πιο διαβόητο» από τα χαμένα μπαλέτα του Μπαλανσίν.

Από το 1969 στο 2026

Μετά το 1969 το έργο εξαφανίστηκε από το ρεπερτόριο του NYCB, τη χρονιά που και η ίδια η Φάρελ αποχώρησε προσωρινά από την εταιρεία. Η χορεύτρια δεν το ξέχασε: το 2007, στο πλαίσιο της «Πρωτοβουλίας για τη Διάσωση του Μπαλανσίν» (Balanchine Preservation Initiative) που ανέλαβε με τη δική της ομάδα, τη Suzanne Farrell Ballet του Κέντρου Κένεντι στην Ουάσιγκτον, ανασύνθεσε το «Pithoprakta» και το παρουσίασε για πρώτη φορά στις 23 Νοεμβρίου 2007. Η ομάδα της διαλύθηκε το 2017· σήμερα η ίδια γνώση μεταφέρεται στους χορευτές της εταιρείας όπου γεννήθηκε το έργο.

Στις πρόβες συμμετέχει, μεταξύ άλλων, η πρίμα μπαλαρίνα Μίρα Νάντον, μία από τις πιο ενδιαφέρουσες φωνές της νέας γενιάς του NYCB. Οι τελικές διανομές ανακοινώνονται από την εταιρεία λίγο πριν από κάθε παράσταση.

Γιατί μας αφορά

Για το ελληνικό κοινό, η επιστροφή του «Pithoprakta» έχει διπλό ενδιαφέρον. Από τη μία, θυμίζει πόσο νωρίς η μουσική του Ξενάκη πέρασε από τις αίθουσες συναυλιών στη σκηνή του χορού, και μάλιστα σε μία από τις πιο κλασικές «ναυαρχίδες» του μπαλέτου παγκοσμίως. Από την άλλη, δείχνει πόσο εύθραυστη είναι η μνήμη της χορογραφίας: ένα έργο που δεν καταγράφηκε συστηματικά μπορεί να χαθεί μέσα σε λίγες δεκαετίες, αν δεν υπάρξει ένας άνθρωπος που να το «κουβαλά» στο σώμα του.

Το ίδιο πρόγραμμα λειτουργεί σαν μικρό πορτρέτο του Μπαλανσίν ως πειραματιστή και ως κλασικιστή: η ρομαντική, σκοτεινή «La Sonnambula» (1946, μουσική Βιτόριο Ριέτι), το «The Unanswered Question» από το «Ivesiana» (1954, μουσική Τσαρλς Ίβς), ένα ακόμη πας ντε ντε σχεδόν χωρίς επαφή με το έδαφος, και στο φινάλε η αυτοκρατορική λάμψη του «Theme and Variations» (1947) σε μουσική Τσαϊκόφσκι.

Πρακτικές πληροφορίες

• Πρόγραμμα: «All Balanchine I» – La Sonnambula, Pithoprakta, The Unanswered Question (από το Ivesiana), Theme and Variations

• Χορογραφία: Τζορτζ Μπαλανσίν. Αναβίωση του «Pithoprakta»: Σουζάν Φάρελ. Μουσική: Ιάννης Ξενάκης, Βιτόριο Ριέτι, Τσαρλς Ίβς, Πιοτρ Ίλιτς Τσαϊκόφσκι

• Ερμηνεία: New York City Ballet, με την ορχήστρα της εταιρείας

• Χώρος: David H. Koch Theater, 20 Lincoln Center Plaza, Νέα Υόρκη

• Παραστάσεις: Πέμπτη 8 Οκτωβρίου 2026 στις 19:30 (πρεμιέρα αναβίωσης), Τρίτη 13 Οκτωβρίου και Σάββατο 17 Οκτωβρίου (απογευματινή και βραδινή στις 19:30). Ακριβείς ώρες στο nycballet.com

• Διάρκεια: περίπου 2 ώρες

• Εισιτήρια: από 54 έως 317 δολάρια· για θεατές έως 30 ετών ισχύει το πρόγραμμα «$30 for 30 & Under». Ταμείο: +1 212-496-0600

• Ιστοσελίδα: www.nycballet.com

Η φθινοπωρινή σεζόν του NYCB ολοκληρώνεται στις 18 Οκτωβρίου με τον αποχαιρετισμό του πρίμο Έιντριαν Ντάνσιγκ-Γουόρινγκ.