Διάστρεμμα ποδοκνημικής στον χορό: τι κάνεις τις πρώτες μέρες και πώς επιστρέφεις με ασφάλεια

Ένα λάθος πάτημα στην προσγείωση από ένα άλμα ή μια απώλεια ισορροπίας στο demi-pointe, και ο αστράγαλος «γυρίζει» προς τα έξω. Το διάστρεμμα της ποδοκνημικής είναι ο συχνότερος οξύς τραυματισμός στους χορευτές και, επειδή θεωρείται κάτι συνηθισμένο, συχνά δεν αντιμετωπίζεται με την προσοχή που χρειάζεται [1, 2]. Το πώς θα το φροντίσεις τις πρώτες εβδομάδες κρίνει σε μεγάλο βαθμό αν ο αστράγαλος θα ξαναγίνει σταθερός.

Τι είναι και πώς συμβαίνει στον χορό

Διάστρεμμα ποδοκνημικής (ankle sprain) λέμε τον τραυματισμό των συνδέσμων που σταθεροποιούν την άρθρωση. Στη συντριπτική πλειονότητα των περιπτώσεων το πόδι στρίβει απότομα προς τα μέσα (αναστροφή, inversion) και τεντώνονται ή σκίζονται οι σύνδεσμοι στην έξω πλευρά. Πρώτος υποχωρεί συνήθως ο πρόσθιος αστραγαλοπερονιαίος σύνδεσμος (anterior talofibular ligament), ο πιο αδύναμος από τους έξω συνδέσμους της ποδοκνημικής [3]. Ανάλογα με τη βλάβη, τα διαστρέμματα χωρίζονται σε τρεις βαθμούς, από απλή διάταση του συνδέσμου (βαθμός Ι) έως πλήρη ρήξη (βαθμός ΙΙΙ).

Στον χορό, οι κρίσιμες στιγμές είναι η προσγείωση από άλμα και η στήριξη σε demi-pointe ή pointe, όπου το πόδι βρίσκεται σε μέγιστη πελματιαία κάμψη και πατά σε πολύ μικρή επιφάνεια. Σε μια επαγγελματική ομάδα μπαλέτου που παρακολουθήθηκε για επτά σεζόν, η συχνότερη αιτία ήταν τα άλματα και οι προσγειώσεις (30 από τα 69 διαστρέμματα), ενώ 16 συνέβησαν σε κινήσεις εκτός χορού, μέσα στην καθημερινότητα [4]. Ρόλο φαίνεται να παίζει και η κούραση. Σε συζητήσεις με χορευτές της ομάδας The Australian Ballet, οι ίδιοι συνέδεσαν την πνευματική κόπωση με τον κίνδυνο τραυματισμού, και η μελέτη πήρε τον τίτλο της από τη φράση «ένα διάστρεμμα είναι το πιο φανερό σημάδι πνευματικής κόπωσης» [5].

Πόσο συχνό είναι και πόσο κοστίζει στον χορευτή

Στην ομάδα μπαλέτου που αναφέραμε, με 140 χορευτές, καταγράφηκαν 69 διαστρέμματα σε 45 χορευτές, δηλαδή σχεδόν ένας στους τρεις τραυματίστηκε τουλάχιστον μία φορά μέσα σε επτά σεζόν. Τα περισσότερα ήταν ήπια, βαθμού Ι. Όταν όμως το διάστρεμμα έβγαζε τον χορευτή εκτός, η διάμεση απουσία ήταν 31 ημέρες για τον βαθμό Ι, 54 για τον βαθμό ΙΙ και 147 για τον βαθμό ΙΙΙ, και μεγάλωνε όσο περισσότεροι σύνδεσμοι είχαν τραυματιστεί. Συχνά το διάστρεμμα συνοδευόταν από οστικό οίδημα (bone bruise) ή φλεγμονή του αρθρικού υμένα (synovitis) [4].

Ο ισχυρότερος παράγοντας κινδύνου που έχει βρεθεί είναι ένα προηγούμενο διάστρεμμα [3]. Στην ίδια ομάδα, περίπου τα μισά διαστρέμματα στις χορεύτριες και τα τέσσερα στα δέκα στους χορευτές αφορούσαν άτομα που είχαν ήδη στραμπουλήξει τον αστράγαλό τους [4]. Σε μελέτη σε 115 εφήβους χορευτές, όσοι είχαν κάνει διάστρεμμα στο ένα πόδι είχαν περίπου τετραπλάσιο κίνδυνο να το κάνουν και στο άλλο. Η ίδια μελέτη βρήκε ότι η αδυναμία ισορροπίας σε demi-pointe προέβλεπε διάστρεμμα, αλλά το εύρημα αυτό δεν επιβεβαιώθηκε στο δεύτερο σκέλος της ανάλυσης [6].

Όταν ο αστράγαλος αρχίζει να «φεύγει»

Ο λόγος που το διάστρεμμα αξίζει προσοχή είναι κυρίως όσα μπορεί να ακολουθήσουν. Τα διαστρέμματα επαναλαμβάνονται συχνά και μεγάλο ποσοστό όσων στραμπουλήξουν τον αστράγαλο καταλήγουν σε χρόνια αστάθεια της ποδοκνημικής (chronic ankle instability): ο αστράγαλος «φεύγει», ο χορευτής δεν τον εμπιστεύεται και τα διαστρέμματα ξαναγίνονται. Σε βάθος χρόνου, η χρόνια αστάθεια συνδέεται με λιγότερη σωματική δραστηριότητα, χειρότερη ποιότητα ζωής και μετατραυματική οστεοαρθρίτιδα της ποδοκνημικής [7].

Στους χορευτές τα ποσοστά είναι υψηλά, αν και διαφέρουν πολύ ανάλογα με τον πληθυσμό και το ερωτηματολόγιο που χρησιμοποιείται. Σε 77 φοιτητές σύγχρονου χορού και μπαλέτου, χρόνια αστάθεια είχε περίπου ο ένας στους δύο, και σχεδόν τα τρία τέταρτα όσων είχαν ήδη κάνει διάστρεμμα [8]. Σε 30 επαγγελματίες χορευτές μπαλέτου στη Νότια Αφρική το ποσοστό ήταν περίπου 73% [2], ενώ σε 105 χορευτές κινεζικού κλασικού χορού περίπου 28% [9].

Τι κάνει συνήθως λάθος ο χορευτής

Επειδή το διάστρεμμα θεωρείται μέρος της ζωής ενός ενεργού ανθρώπου, συχνά δεν του δίνεται η προσοχή που χρειάζεται [1]. Στην πράξη, πολλοί χορευτές συνεχίζουν το μάθημα με πόνο, δένουν τον αστράγαλο και ξαναπατούν σε relevé μόλις υποχωρήσει το πρήξιμο. Άλλοι κάνουν το αντίθετο και κρατούν το πόδι ακίνητο για εβδομάδες. Και τα δύο έχουν κόστος. Η βιαστική επιστροφή αφήνει ελλείμματα σε δύναμη, ισορροπία και έλεγχο της κίνησης, που είναι ακριβώς αυτά που συνδέονται με τη χρόνια αστάθεια [10, 11]. Η παρατεταμένη ακινητοποίηση, από την άλλη, φέρνει δυσκαμψία, μυϊκή ατροφία και απώλεια της ιδιοδεκτικότητας (proprioception), δηλαδή της αίσθησης της θέσης της άρθρωσης [3]. Ένα τρίτο συχνό λάθος είναι να μη ζητηθεί καθόλου αξιολόγηση, οπότε δεν διαπιστώνεται ένα κάταγμα ή ένας τραυματισμός σε άλλη δομή.

Τι λέει η βιβλιογραφία για την αντιμετώπιση

Τις πρώτες ώρες ο στόχος είναι να προστατευτεί το πόδι και να περιοριστούν ο πόνος και το πρήξιμο. Ο πάγος φαίνεται να βοηθά στον πόνο την πρώτη εβδομάδα [3]. Τα μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη (NSAIDs) μπορούν να μειώσουν πόνο και οίδημα, αλλά οι κατευθυντήριες οδηγίες συστήνουν προσοχή, γιατί δεν είναι χωρίς επιπλοκές και ίσως καθυστερούν τη φυσική επούλωση [12].

Για να αποφασιστεί αν χρειάζεται ακτινογραφία, οι γιατροί χρησιμοποιούν τους κανόνες της Οτάβα (Ottawa ankle rules), ένα απλό σύνολο κριτηρίων που αποκλείει το κάταγμα με ευαισθησία σχεδόν 100% [12, 13]. Στους χορευτές έχει περιγραφεί και ένα χαρακτηριστικό κάταγμα στο σώμα του πέμπτου μεταταρσίου, το λεγόμενο «κάταγμα του χορευτή» (dancer’s fracture) [14], γι’ αυτό ο πόνος στο έξω χείλος του πέλματος χρειάζεται έλεγχο. Η βαρύτητα της βλάβης στους συνδέσμους εκτιμάται πιο αξιόπιστα με κλινική εξέταση 4 έως 5 ημέρες μετά τον τραυματισμό, όταν έχει υποχωρήσει το πρώτο πρήξιμο [12].

Αν χρειαστεί ακινητοποίηση για τον πόνο, οι οδηγίες προτείνουν να μην ξεπερνά τις 10 ημέρες. Τα καλύτερα αποτελέσματα δίνει η λειτουργική αντιμετώπιση: ταπ ή νάρθηκας ποδοκνημικής μαζί με πρόγραμμα ασκήσεων για ιδιοδεκτικότητα, δύναμη, συντονισμό και λειτουργικές κινήσεις, κατά προτίμηση με επίβλεψη. Το χειρουργείο κρατιέται για τις περιπτώσεις που δεν ανταποκρίνονται σε ένα πλήρες πρόγραμμα ασκήσεων [12]. Η Διεθνής Κοινοπραξία για την Ποδοκνημική (International Ankle Consortium) προτείνει η αξιολόγηση να μη σταματά στα οστά και στους συνδέσμους, αλλά να αναζητά από νωρίς τα μηχανικά και αισθητικοκινητικά (sensorimotor) ελλείμματα που οδηγούν σε χρόνια αστάθεια [10].

Επιστροφή στον χορό

Η επιστροφή στον χορό γίνεται σταδιακά, με αποκατάσταση προσαρμοσμένη στις απαιτήσεις του χορού [1], και δεν κρίνεται μόνο από το ότι πέρασε ο πόνος. Συνήθως το πρόγραμμα ξεκινά με κανονικό βάδισμα, ασκήσεις ισορροπίας και ενδυνάμωσης, περνά σε relevé με τα δύο πόδια και μετά με το ένα, και φτάνει στο τέλος σε άλματα, στροφές και, για τις χορεύτριες, σε pointe. Ένα χρήσιμο κριτήριο είναι η ελεγχόμενη προσγείωση στο ένα πόδι. Σε μελέτη σε ανθρώπους με πρώτο διάστρεμμα, όσοι δεν μπορούσαν να κάνουν άλματα και προσγειώσεις δύο εβδομάδες μετά τον τραυματισμό είχαν περισσότερες πιθανότητες να καταλήξουν σε χρόνια αστάθεια [11]. Σε μια μικρή μελέτη σε 16 χορεύτριες μπαλέτου, ένα εξάβδομο πρόγραμμα με πλειομετρικές ασκήσεις, ασκήσεις ιδιοδεκτικότητας και σταθεροποίησης του κορμού βελτίωσε την αίσθηση θέσης της ποδοκνημικής και τον έλεγχο της ισορροπίας σε relevé [15].

Το ταπ ή ο νάρθηκας βοηθούν στην πρόληψη νέου διαστρέμματος, όπως και οι ασκήσεις ισορροπίας και συντονισμού, που καλό είναι να γίνουν μόνιμο κομμάτι της προπόνησης [12]. Ο νάρθηκας χωράει ευκολότερα στην αίθουσα παρά στη σκηνή, οπότε συζήτησε με τον φυσικοθεραπευτή σου τι ταιριάζει στο είδος που χορεύεις. Θα επανέλθουμε στην πρόληψη στο άρθρο για το φορτίο, τη δύναμη και την ξεκούραση, και στην επιστροφή μετά από τραυματισμό στο τελευταίο μέρος της σειράς.

Επιστημονικές πηγές

1. Russell JA. Acute ankle sprain in dancers. J Dance Med Sci. 2010;14(3): 89–96. doi: 10.1177/1089313X1001400303
2. Stander C, van der Merwe A, Nel M. Chronic Ankle Instability and Associated Self-Reported Function in South African Professional Ballet Dancers. J Dance Med Sci. 2023;27(1): 20–26. doi: 10.1177/1089313X231176607
3. Fong DT, Chan YY, Mok KM, Yung PS, Chan KM. Understanding acute ankle ligamentous sprain injury in sports. Sports Med Arthrosc Rehabil Ther Technol. 2009;1:14. doi: 10.1186/1758-2555-1-14
4. Shaw JW, Mattiussi AM, Clark R, Kelly S. Epidemiology and management of ankle sprain injuries over seven seasons in an elite professional ballet company. J Sci Med Sport. 2024;27(3): 166–171. doi: 10.1016/j.jsams.2023.11.014
5. Wirdnam M, Ferrar K, Mayes S, MacMahon C, Cook J, Rio E. “A sprained ankle is the biggest sign of mental fatigue”: A qualitative study of the perceptions and experiences of mental fatigue in professional ballet. Phys Ther Sport. 2024;65:154–161. doi: 10.1016/j.ptsp.2023.12.006
6. Hiller CE, Refshauge KM, Herbert RD, Kilbreath SL. Intrinsic predictors of lateral ankle sprain in adolescent dancers: a prospective cohort study. Clin J Sport Med. 2008;18(1): 44–48. doi: 10.1097/JSM.0b013e31815f2b35
7. Gribble PA, Bleakley CM, Caulfield BM, et al. Evidence review for the 2016 International Ankle Consortium consensus statement on the prevalence, impact and long-term consequences of lateral ankle sprains. Br J Sports Med. 2016;50(24): 1496–1505. doi: 10.1136/bjsports-2016-096189
8. Simon J, Hall E, Docherty C. Prevalence of chronic ankle instability and associated symptoms in university dance majors: an exploratory study. J Dance Med Sci. 2014;18(4): 178–184. doi: 10.12678/1089-313X.18.4.178
9. Chui VW, Tong AH, Hui JY, Yu HH, Yung PS, Ling SK. Prevalence of ankle instability in performers of Chinese classical dance: a cross-sectional study of 105 Chinese dancers. BMJ Open Sport Exerc Med. 2022;8(3): e001413. doi: 10.1136/bmjsem-2022-001413
10. Delahunt E, Bleakley CM, Bossard DS, et al. Clinical assessment of acute lateral ankle sprain injuries (ROAST): 2019 consensus statement and recommendations of the International Ankle Consortium. Br J Sports Med. 2018;52(20): 1304–1310. doi: 10.1136/bjsports-2017-098885
11. Doherty C, Bleakley C, Hertel J, Caulfield B, Ryan J, Delahunt E. Recovery From a First-Time Lateral Ankle Sprain and the Predictors of Chronic Ankle Instability: A Prospective Cohort Analysis. Am J Sports Med. 2016;44(4): 995–1003. doi: 10.1177/0363546516628870
12. Vuurberg G, Hoorntje A, Wink LM, et al. Diagnosis, treatment and prevention of ankle sprains: update of an evidence-based clinical guideline. Br J Sports Med. 2018;52(15): 956. doi: 10.1136/bjsports-2017-098106
13. Bachmann LM, Kolb E, Koller MT, Steurer J, ter Riet G. Accuracy of Ottawa ankle rules to exclude fractures of the ankle and mid-foot: systematic review. BMJ. 2003;326(7386): 417. doi: 10.1136/bmj.326.7386.417
14. O’Malley MJ, Hamilton WG, Munyak J. Fractures of the distal shaft of the fifth metatarsal. “Dancer’s fracture”. Am J Sports Med. 1996;24(2): 240–243. doi: 10.1177/036354659602400223
15. Lin CW, You YL, Chen YA, Wu TC, Lin CF. Effect of Integrated Training on Balance and Ankle Reposition Sense in Ballet Dancers. Int J Environ Res Public Health. 2021;18(23): 12751. doi: 10.3390/ijerph182312751

© dancetheater.gr. Επιτρέπεται η αναδημοσίευση αποσπάσματος με αναφορά στην πηγή και ενεργό σύνδεσμο προς το άρθρο.