Massimiliano Greco: πώς το μάθημα μπαλέτου άλλαξε την τεχνική ενός πιανίστα

Ο πιανίστας που συνοδεύει το μάθημα μπαλέτου περνά κάθε μέρα ώρες ολόκληρες παρακολουθώντας σώματα σε κίνηση. Μπορεί αυτή η καθημερινή παρατήρηση να αλλάξει και τον τρόπο που ο ίδιος παίζει;

Ο Ιταλός πιανίστας και συνθέτης Massimiliano Greco, επικεφαλής του μουσικού τμήματος της Ακαδημίας Πριγκίπισσα Γκρέις (Académie Princesse Grace) στο Μονακό, απαντά καταφατικά σε ένα σύντομο κείμενο που δημοσίευσε στο αμερικανικό περιοδικό Pointe στις 9 Οκτωβρίου, την ημέρα που ο ίδιος έχει καθιερώσει ως Παγκόσμια Ημέρα Πιανιστών Μπαλέτου.

Η δεύτερη παρτιτούρα

Ο Greco δουλεύει καθημερινά σε αίθουσες μπαλέτου εδώ και πάνω από είκοσι χρόνια. Όπως σημειώνει, η τεχνική ενός πιανίστα διαμορφώνεται παραδοσιακά μέσα από τη μελέτη της παρτιτούρας: ο μουσικός μαθαίνει να διαβάζει τη σημειογραφία, τις δυναμικές και την άρθρωση και να τις κάνει ήχο, με όλο και πιο λεπτό έλεγχο των χεριών και του σώματος. Ο πιανίστας του μπαλέτου όμως έχει να διαβάσει και μια δεύτερη παρτιτούρα, που δεν είναι τυπωμένη πουθενά: το σώμα του χορευτή.

Κάθε άσκηση στη μπάρα ή στο κέντρο λειτουργεί, κατά τον Greco, σαν ζωντανή παρτιτούρα, που δίνει πληροφορίες για τον χρόνο, την ισορροπία, την αντίσταση, την αιώρηση και την απελευθέρωση της κίνησης. Αυτές οι ποιότητες δεν περνούν μόνο στη μουσική· με τα χρόνια αρχίζουν να επηρεάζουν και το σώμα του ίδιου του πιανίστα. Ο Greco ξεκαθαρίζει ότι δεν πρόκειται για μίμηση. Δεν προσπαθεί να αναπαραγάγει στο πληκτρολόγιο την κίνηση του χορευτή, αλλά αφομοιώνει σιγά σιγά την εσωτερική της οργάνωση και τη μεταφέρει στη δική του σωματική γλώσσα.

Πρώτα αλλάζει το βλέμμα

Η πρώτη αλλαγή, γράφει, δεν γίνεται στα χέρια αλλά στα μάτια. Οι περισσότεροι πιανίστες χρησιμοποιούν την όραση για να διαβάζουν νότες ή για να ελέγχουν το πληκτρολόγιο. Στο μάθημα μπαλέτου το μάτι παρακολουθεί κατεύθυνση, βάρος, ταχύτητα, επιτάχυνση, ισορροπία και την πρόθεση της κίνησης στον χώρο, και όλα αυτά γίνονται σχεδόν αμέσως μουσικές και τεχνικές αποφάσεις.

Αυτό το επιτρέπει ο αυτοσχεδιασμός. Όταν ο πιανίστας ερμηνεύει ένα γραμμένο έργο, η παρτιτούρα μένει η κύρια πηγή πληροφορίας. Στο μάθημα, τη θέση της παίρνει η ίδια η κίνηση, και κάθε άσκηση ζητά άμεση σωματική απάντηση από αυτόν που κάθεται στο πιάνο.

Ένα legato δεν είναι πάντα το ίδιο

Το πιο ενδιαφέρον σημείο του κειμένου αφορά τις βασικές έννοιες της πιανιστικής τεχνικής. Κατά τον Greco, το legato και το staccato αποκτούν στην αίθουσα μπαλέτου σημασία που ξεπερνά τον ήχο. Το legato που συνοδεύει ένα port de bras δεν χρειάζεται την ίδια σωματική οργάνωση με εκείνο ενός grand rond de jambe, και το staccato ενός battement jeté διαφέρει από το staccato του petit allegro. Το ηχητικό αποτέλεσμα μπορεί να μοιάζει, η οργάνωση του σώματος όμως όχι. Έτσι ο πιανίστας αναπτύσσει σταδιακά νέες κινητικές στρατηγικές, χωρίς να απομακρύνεται από την κλασική πιανιστική του παιδεία.

Η αλλαγή αγγίζει και την αντοχή. Όποιος παίζει πολλές ώρες κάθε μέρα χρειάζεται μεγάλη οικονομία κινήσεων, και ο Greco λέει ότι η συνεχής επαφή με τους χορευτές άλλαξε τον τρόπο που μοιράζει τη μυϊκή προσπάθεια, την ένταση και τη χαλάρωση. Το σώμα, όπως το περιγράφει, μαθαίνει να αναπνέει μαζί με την κίνηση.

Ο ίδιος παρουσιάζει όλα αυτά ως προσωπική εμπειρία και όχι ως αποτέλεσμα έρευνας. Παρατηρεί ότι έχουν γραφτεί πολλά για τον πιανίστα ως στήριγμα των χορευτών και των δασκάλων, για τον αυτοσχεδιασμό και τη μουσική συνεργασία, ελάχιστα όμως για το αντίστροφο, δηλαδή για το πώς ο χορός διαμορφώνει τον πιανίστα. Στη συνάντηση μουσικής, χορού και κινητικής μάθησης (motor learning) βλέπει ένα πεδίο που μένει ακόμη ανεξερεύνητο.

Ποιος είναι ο Massimiliano Greco

Ο Greco σπούδασε στο Ωδείο «Niccolò Piccinni» του Μπάρι, απ’ όπου αποφοίτησε με άριστα. Από τον Αύγουστο του 2010 είναι ο βασικός πιανίστας και επικεφαλής του μουσικού τμήματος της Ακαδημίας Πριγκίπισσα Γκρέις, της σχολής που συνδέεται με τα Μπαλέτα του Μόντε Κάρλο (Les Ballets de Monte-Carlo). Την Ακαδημία την ίδρυσε το 1975 η κυβέρνηση του Μονακό, για να στεγάσει τη διδασκαλία της Marika Besobrasova, και από το 2009 καλλιτεχνικός της διευθυντής είναι ο Luca Masala.

Έξω από το Μονακό ο Greco είναι γνωστός κυρίως από τις ηχογραφήσεις του με μουσική για μάθημα μπαλέτου, όπως η σειρά «Music for Ballet Class», που κυκλοφορεί σε CD και σε πλατφόρμες streaming. Το 2023 τιμήθηκε με το Music and Dance Award στο Foligno Danza Festival της Ιταλίας. Το 2024 έγραψε το «Lettera a Giulia», αφιερωμένο στη Giulia Cecchettin, τη φοιτήτρια που δολοφονήθηκε το 2023 από τον πρώην σύντροφό της και που σπούδαζε για χρόνια χορό. Από το έργο έφτιαξε και μια εκδοχή για το μάθημα μπαλέτου, με την παρτιτούρα να διατίθεται δωρεάν στους συναδέλφους του πιανίστες.

Η Παγκόσμια Ημέρα Πιανιστών Μπαλέτου

Ο Greco είναι ο εμπνευστής της Παγκόσμιας Ημέρας Πιανιστών Μπαλέτου (World Ballet Pianists Day), που γιορτάστηκε πρώτη φορά στις 9 Οκτωβρίου 2024. Η ημερομηνία είναι η γενέθλια ημέρα του Alexander Siloti (1863–1945), πιανίστα που υπήρξε μαθητής και συγγενής του Τσαϊκόφσκι και έγραψε, ύστερα από αίτημα του συνθέτη, τη μεταγραφή για πιάνο της «Ωραίας Κοιμωμένης», όπως και της «Ραϋμόντα» του Γκλαζουνόφ. Για τον Greco, ο Siloti είναι το πρώτο παράδειγμα όπου ο πιανίστας της συναυλίας συναντά τον πιανίστα του χορού.

Στόχος της πρωτοβουλίας είναι να αναγνωριστεί η δουλειά των μουσικών που συνοδεύουν μαθήματα και πρόβες, αλλά και να δημιουργηθεί μια βάση δεδομένων με πρωτότυπες συνθέσεις γραμμένες ειδικά για το μάθημα μπαλέτου, πολλές από τις οποίες κινδυνεύουν να μείνουν άγνωστες. Το κείμενο στο Pointe απευθύνεται σε κάθε αίθουσα όπου το μάθημα γίνεται ακόμη με ζωντανό πιάνο, και θυμίζει ότι η σχέση μουσικού και χορευτή λειτουργεί και προς τις δύο κατευθύνσεις.