Πότε πρέπει ένας χορευτής να σταματήσει λόγω πόνου

Σχεδόν κάθε χορευτής έχει χορέψει κάποια στιγμή με πόνο. Το ερώτημα δεν είναι αν θα πονέσεις, αλλά ποιος πόνος είναι αναμενόμενο κομμάτι της προπόνησης και ποιος είναι σήμα ότι κάτι χαλάει. Σε αυτό το άρθρο βλέπουμε τι λέει η βιβλιογραφία για τη διάκριση αυτή, πώς να αποφασίζεις αν θα σταματήσεις, θα προσαρμόσεις ή θα συνεχίσεις, και ποια σημάδια δεν πρέπει να αγνοείς.

Γιατί ο πόνος «κανονικοποιείται» στον χορό

Ο πόνος είναι πολύ συχνός σε όλα τα είδη χορού. Σε μια ανασκόπηση για τον πόνο στον χορό, οι ερευνητές περιγράφουν χορευτές με αυξημένη ανοχή στον πόνο, που συχνά δεν τον αναγνωρίζουν ως προειδοποιητικό σήμα και συνεχίζουν να χορεύουν παρά τον πόνο [1]. Μια ανασκόπηση ποιοτικών μελετών, με 12 μελέτες και 290 χορευτές, κυρίως επαγγελματίες του κλασικού, κατέληξε σε παρόμοια εικόνα: ο πόνος περιγράφεται ως αναπόφευκτος και «φυσιολογικός», ενώ σε πολλά περιβάλλοντα μόνο οι σοβαροί τραυματισμοί θεωρούνται έγκυρος λόγος για ξεκούραση [3].

Σε αυτό προστίθεται ο φόβος. Σε έρευνα σε 146 επαγγελματίες χορευτές στην Αυστραλία, το 62% απάντησε ότι υπάρχει ακόμα στίγμα γύρω από τους τραυματισμούς και περίπου οι μισοί (51%) ότι αυτό το στίγμα τους έκανε να καθυστερήσουν να αναφέρουν έναν τραυματισμό ή να ζητήσουν βοήθεια [4]. Επίσης, πολλά προβλήματα δεν φτάνουν ποτέ σε γιατρό ούτε κρατούν τον χορευτή έξω από το μάθημα, γι’ αυτό οι μελέτες που μετρούν μόνο αυτούς τους τραυματισμούς υποεκτιμούν το πραγματικό τους βάρος [5]. Ένα μεγάλο μέρος του προβλήματος, δηλαδή, βρίσκεται στη «γκρίζα ζώνη» του πόνου με τον οποίο απλώς συνεχίζεις.

Πόνος της προσπάθειας ή πόνος του τραυματισμού;

Η έρευνα στον χορό διακρίνει δύο είδη πόνου: τον πόνο της προσπάθειας (performance pain), που συνοδεύει την έντονη δουλειά, και τον πόνο του τραυματισμού (injury pain), που δείχνει βλάβη ιστού. Σε μια κλασική μελέτη, ο τρόπος που οι χορευτές αξιολογούσαν τον πόνο τους και τον διαχειρίζονταν δεν διέφερε ανάλογα με το είδος ή την ένταση του πόνου. Οι συγγραφείς συμπέραναν ότι οι χορευτές μάλλον δεν ξεχωρίζουν τα δύο και ότι χρειάζεται εκπαίδευση ακριβώς σε αυτό [2].

Στις συνεντεύξεις χορευτών, ο «καλός» πόνος περιγράφεται ως αναμενόμενος και ελεγχόμενος: το κάψιμο του μυός όταν δυναμώνεις, το τρέμουλο στο τέλος ενός adagio, μια κράμπα που περνά. Ο «κακός» πόνος περιγράφεται ως απρόσμενος, οξύς, σαν σουβλιά ή κάψιμο, πόνος που δεν φεύγει, είναι συνεχής ή γίνεται αφόρητος [3]. Στην πράξη, βοηθά να κάνεις στον εαυτό σου τέσσερις ερωτήσεις:

• Πού πονάει; Διάχυτα σε έναν μυ ή σε ένα σημείο που μπορείς να δείξεις με ένα δάχτυλο, πάνω σε οστό ή μέσα σε άρθρωση;
• Πότε πονάει; Μόνο στην έντονη προσπάθεια ή ήδη από το ζέσταμα, μετά το μάθημα, το πρωί, τη νύχτα;
• Πώς εξελίσσεται; Υποχωρεί με το ζέσταμα και ως την επόμενη μέρα ή εμφανίζεται κάθε φορά πιο νωρίς και πιο έντονα;
• Τι αλλάζει στον χορό σου; Σε κάνει να προσγειώνεσαι στο άλλο πόδι, να χαμηλώνεις το demi-pointe, να «κλέβεις» στο turnout;

Ένας πόνος σε μυ, που καλυτερεύει με το ζέσταμα και έχει φύγει την επόμενη μέρα, ταιριάζει περισσότερο με την κούραση της προσπάθειας. Όσο οι απαντήσεις γέρνουν προς το εντοπισμένο, το επίμονο και το «με αλλάζει», τόσο πιθανότερο είναι να πρόκειται για τραυματισμό.

Γιατί το «χορεύω από πάνω» έχει κόστος

Ο πόνος δεν είναι μόνο ενόχληση· αλλάζει και την κίνηση. Μια ανασκόπηση στο Journal of Dance Medicine & Science εξηγεί ότι ο πόνος συχνά αλλοιώνει τον έλεγχο της στάσης και της κίνησης και ότι αυτή η αλλαγή μπορεί να παραμείνει ακόμα κι όταν ο πόνος έχει υποχωρήσει. Οι ίδιοι συγγραφείς τονίζουν ότι, όταν τα συμπτώματα είναι έντονα, αμείωτα ή επίμονα, πρέπει πρώτα να αποκλειστεί σοβαρή πάθηση ή σημαντική βλάβη ιστού, και μόνο μετά να δοθεί έμφαση στην αποκατάσταση μέσω της κίνησης [6].

Στις ποιοτικές μελέτες, πολλοί χορευτές λένε ότι προσαρμόζουν τον τρόπο που χορεύουν για να μην ερεθίζουν τον πόνο και ότι, όσο το καταφέρνουν, δεν θεωρούν τον εαυτό τους τραυματισμένο. Η ίδια ανασκόπηση καταγράφει περιπτώσεις όπου η άρνηση ή η απόκρυψη ενός τραυματισμού τον παρέτεινε και έβαλε σε κίνδυνο την καριέρα [3]. Η προσαρμογή μπορεί να είναι χρήσιμη, αλλά μόνο όταν γίνεται συνειδητά και μετά από αξιολόγηση, όχι ως τρόπος να κρυφτεί ο πόνος.

Σταματώ, προσαρμόζω ή συνεχίζω;

Δεν υπάρχει ένας κανόνας για κάθε πόνο, ούτε μια επικυρωμένη κλίμακα ειδικά για χορευτές. Μια σκέψη σε τρία επίπεδα βοηθά να οργανώσεις την απόφαση:

• Σταματάς τώρα, όταν ο πόνος είναι ξαφνικός και οξύς, όταν ακούς ή νιώθεις «κρακ», όταν η περιοχή πρήζεται γρήγορα, όταν δεν μπορείς να πατήσεις ή όταν εμφανίζεται μούδιασμα ή αδυναμία.
• Προσαρμόζεις και ζητάς αξιολόγηση, όταν ο πόνος επιστρέφει σε κάθε μάθημα στο ίδιο σημείο, κρατά ως το επόμενο πρωί ή σε κάνει να αλλάζεις τεχνική. Συνήθως βοηθά να μειώσεις ό, τι τον προκαλεί (άλματα, relevé, βαθιές εκτάσεις της μέσης) και να κρατήσεις ό, τι δεν πονά.
• Συνεχίζεις με προσοχή, όταν πρόκειται για διάχυτη μυϊκή κούραση ή πιάσιμο που καλυτερεύει με το ζέσταμα και έχει φύγει την επόμενη μέρα.

Για ορισμένους τραυματισμούς, η πλήρης ξεκούραση δεν είναι πάντα απαραίτητη. Σε τυχαιοποιημένη μελέτη σε ασθενείς με τενοντοπάθεια Αχιλλείου, όσοι συνέχισαν να τρέχουν και να κάνουν άλματα με ένα «μοντέλο παρακολούθησης του πόνου» (pain-monitoring model) δεν είχαν χειρότερα αποτελέσματα από όσους σταμάτησαν αρχικά [7]. Στο μοντέλο αυτό ο πόνος επιτρέπεται να φτάσει έως περίπου 5 σε κλίμακα 0–10 κατά τη δραστηριότητα, μετά από αυτήν και το επόμενο πρωί, χωρίς να αυξάνεται από εβδομάδα σε εβδομάδα. Η μελέτη, όμως, έγινε σε αθλητές με τενοντοπάθεια και όχι σε χορευτές, και ο κανόνας δεν αφορά οξείς τραυματισμούς ή πόνο σε οστό. Θα δούμε πώς εφαρμόζεται στο άρθρο για την τενοντοπάθεια Αχιλλείου.

Ο πόνος σε οστό είναι άλλη περίπτωση. Οι τραυματισμοί από καταπόνηση των οστών (bone stress injuries) προκαλούν πόνο και ευαισθησία σε συγκεκριμένο σημείο του οστού και εξελίσσονται σταδιακά, από μια «αντίδραση» του οστού σε κάταγμα κόπωσης και, αν η φόρτιση συνεχιστεί, σε πλήρες κάταγμα [8]. Ένας εντοπισμένος πόνος σε μετατάρσιο ή στην κνήμη που χειροτερεύει με τα άλματα δεν είναι πόνος για να τον «χορέψεις». Περισσότερα στο άρθρο για τα κατάγματα κόπωσης.

Τι κάνει συνήθως λάθος ο χορευτής

Το συχνότερο λάθος είναι η αναμονή: «θα το δω μετά την πρεμιέρα», «θα περάσει με περισσότερες διατάσεις». Άλλο ένα είναι να «σκεπάζεις» τον πόνο με παυσίπονα για να βγει το μάθημα· έτσι χάνεις ακριβώς την πληροφορία που χρειάζεσαι για να αποφασίσεις. Ούτε η σύγκριση με τους άλλους βοηθά: η ανοχή στον πόνο διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο, και ο ίδιος τραυματισμός σταματά κάποιους χορευτές ενώ άλλους όχι [3]. Το ότι ένας συνάδελφος χόρεψε «με τα ίδια» δεν λέει τίποτα για τη δική σου περίπτωση.

Στους εφήβους υπάρχει μια ακόμα παγίδα: ο πόνος αποδίδεται εύκολα «στην ανάπτυξη». Ένας πόνος που επιμένει, εντοπίζεται σε ένα σημείο ή χειροτερεύει χρειάζεται εξέταση, όπως σε κάθε άλλη ηλικία. Ιδιαίτερα ο πόνος στη μέση με τις εκτάσεις, για παράδειγμα στο arabesque, θέλει προσοχή· θα τον δούμε στο άρθρο για την οσφυαλγία και τη σπονδυλόλυση.

Τι μπορούν να κάνουν δάσκαλοι και γονείς

Οι ποιοτικές μελέτες δείχνουν ότι νέοι χορευτές σε επαγγελματική εκπαίδευση φοβούνται ότι θα απογοητεύσουν τον δάσκαλό τους αν μιλήσουν για πόνο ή τραυματισμό. Οι συγγραφείς της ανασκόπησης προτείνουν ένα ασφαλές περιβάλλον όπου ο χορευτής μπορεί να αναφέρει τον πόνο χωρίς φόβο, καθώς και εκπαίδευση για τα όρια του σώματος [3].

Στην πράξη, αυτό σημαίνει να ρωτάς «πού, πότε και σε ποια κίνηση πονάς;» αντί για «μπορείς να συνεχίσεις;». Σημαίνει επίσης να υπάρχει εναλλακτική δουλειά μέσα στο μάθημα, ώστε το δίλημμα να μην είναι «χορεύεις κανονικά ή κάθεσαι», και να είναι ξεκάθαρο σε ποιον επαγγελματία υγείας απευθύνεται ο χορευτής όταν ο πόνος δεν περνά. Για τη σταδιακή επιστροφή μετά από τραυματισμό θα μιλήσουμε σε ξεχωριστό άρθρο.

Επιστημονικές πηγές

1. Lampe J, Borgetto B, Groneberg DA, Wanke EM. Prevalence, localization, perception and management of pain in dance: an overview. Scand J Pain. 2018;18(4): 567–574. doi:10.1515/sjpain-2018-0105
2. Anderson R, Hanrahan SJ. Dancing in Pain: Pain Appraisal and Coping in Dancers. J Dance Med Sci. 2008;12(1): 9–16. doi:10.1177/1089313X0801200102
3. Soundy A, Lim JY. Pain Perceptions, Suffering and Pain Behaviours of Professional and Pre-Professional Dancers towards Pain and Injury: A Qualitative Review. Behav Sci (Basel). 2023;13(3): 268. doi:10.3390/bs13030268
4. Vassallo AJ, Pappas E, Stamatakis E, Hiller CE. Injury Fear, Stigma, and Reporting in Professional Dancers. Saf Health Work. 2019;10(3): 260–264. doi:10.1016/j.shaw.2019.03.001
5. Kenny SJ, Palacios-Derflingher L, Whittaker JL, Emery CA. The Influence of Injury Definition on Injury Burden in Preprofessional Ballet and Contemporary Dancers. J Orthop Sports Phys Ther. 2018;48(3): 185–193. doi:10.2519/jospt.2018.7542
6. Claus AP, Macdonald DA. Interpreting Pain Symptoms and How Pain Affects Neuromuscular Control in Dancers: If I’m in Pain, How Should I Train; J Dance Med Sci. 2017;21(1): 5–12. doi:10.12678/1089-313X.21.1.5
7. Silbernagel KG, Thomeé R, Eriksson BI, Karlsson J. Continued sports activity, using a pain-monitoring model, during rehabilitation in patients with Achilles tendinopathy: a randomized controlled study. Am J Sports Med. 2007;35(6): 897–906. doi:10.1177/0363546506298279
8. Warden SJ, Davis IS, Fredericson M. Management and prevention of bone stress injuries in long-distance runners. J Orthop Sports Phys Ther. 2014;44(10): 749–765. doi:10.2519/jospt.2014.5334