Υπερκινητικότητα στους χορευτές: προσόν ή παράγοντας κινδύνου;

Πόδι που ανεβαίνει χωρίς κόπο πάνω από το κεφάλι, γόνατα που λυγίζουν ελαφρά προς τα πίσω, πέλμα με εντυπωσιακό τόξο στο relevé: στις αίθουσες χορού η υπερκινητικότητα θεωρείται συχνά σημάδι ταλέντου. Η έρευνα δείχνει μια πιο σύνθετη εικόνα. Η μεγάλη ελαστικότητα των αρθρώσεων δεν είναι από μόνη της ούτε προσόν ούτε πρόβλημα· κρίνεται από το αν τη συνοδεύουν δύναμη και έλεγχος ή πόνος, κόπωση και αστάθεια.

Τι είναι η υπερκινητικότητα

Υπερκινητικότητα των αρθρώσεων (joint hypermobility) λέμε την ικανότητα μιας άρθρωσης να κινείται πέρα από τα συνηθισμένα όρια. Όταν αφορά πολλές αρθρώσεις μαζί, οι ειδικοί μιλούν για γενικευμένη υπερκινητικότητα των αρθρώσεων (generalized joint hypermobility) [2]. Σε μεγάλο βαθμό είναι θέμα ιδιοσυστασίας, συνδέεται με τη δομή του συνδετικού ιστού και δεν «κερδίζεται» απλώς με διατάσεις. Στον χορό, όμως, τα όρια θολώνουν, γιατί η ίδια η προπόνηση αυξάνει το εύρος κίνησης χρόνο με τον χρόνο.

Το διεθνές πλαίσιο ταξινόμησης του 2017 περιγράφει ένα φάσμα: στο ένα άκρο βρίσκεται η υπερκινητικότητα ως απλό σωματικό χαρακτηριστικό, χωρίς συμπτώματα. Πιο πέρα βρίσκονται οι διαταραχές του φάσματος υπερκινητικότητας (hypermobility spectrum disorders), όπου η υπερκινητικότητα συνοδεύεται από πόνο ή άλλα συμπτώματα, καθώς και το υπερκινητικό σύνδρομο Ehlers-Danlos (hypermobile Ehlers-Danlos syndrome), μια κληρονομική κατάσταση του συνδετικού ιστού [2]. Η διάγνωση μέσα σε αυτό το φάσμα γίνεται από γιατρό, όχι στην αίθουσα χορού.

Πώς μετριέται: το σκορ Beighton και τα όριά του

Το πιο διαδεδομένο εργαλείο είναι το σκορ Beighton (Beighton score): εννέα απλά τεστ, με έναν βαθμό το καθένα. Το μικρό δάχτυλο του χεριού λυγίζει παθητικά προς τα πίσω πέρα από τις 90 μοίρες (ένας βαθμός για κάθε χέρι), ο αντίχειρας ακουμπά τον πήχη (ένας για κάθε χέρι), αγκώνες και γόνατα κάνουν υπερέκταση πάνω από 10 μοίρες (ένας για κάθε πλευρά) και, με τεντωμένα γόνατα, οι παλάμες ακουμπούν ολόκληρες στο πάτωμα (ένας βαθμός) [4]. Σκορ 4 και πάνω στα 9 θεωρείται παραδοσιακά ένδειξη γενικευμένης υπερκινητικότητας.

Στους χορευτές το εργαλείο έχει αδυναμίες. Το τελευταίο τεστ, οι παλάμες στο πάτωμα, είναι κάτι που ο χορός καλλιεργεί συστηματικά, γι’ αυτό έχει προταθεί να λαμβάνεται χωριστά υπόψη [7]. Μια ανασκόπηση για την υπερκινητικότητα στον χορό αμφισβήτησε το κατά πόσο το σκορ Beighton είναι κατάλληλο μέτρο για αυτόν τον πληθυσμό [1], ενώ ερευνητές στην Αυστραλία πρότειναν για τους χορευτές υψηλότερο όριο, 6 στα 9 [3]. Έτσι εξηγείται γιατί τα ποσοστά διαφέρουν τόσο από μελέτη σε μελέτη. Σε 185 πρωτοετείς σπουδαστές σύγχρονου χορού στο Ρότερνταμ, περίπου το 29% είχε σκορ 4 και πάνω, αλλά μόνο το 15% σκορ 6 και πάνω [4]. Σε 85 χορευτές από δύο αυστραλιανές σχολές, περίπου 7 στους 10 ξεπερνούσαν το όριο που χρησιμοποιήθηκε εκεί (5 στα 9) [3].

Οδηγεί η υπερκινητικότητα σε περισσότερους τραυματισμούς;

Στη μελέτη του Ρότερνταμ οι σπουδαστές παρακολουθήθηκαν για μια ολόκληρη ακαδημαϊκή χρονιά. Η υπερκινητικότητα δεν συνδέθηκε με τραυματισμό, με κανένα από τα όρια του σκορ και με κανέναν από τους τρεις ορισμούς τραυματισμού που χρησιμοποιήθηκαν. Αντίθετα, όσοι είχαν περάσει τραυματισμό που τους κράτησε εκτός για τουλάχιστον μία εβδομάδα την προηγούμενη χρονιά είχαν περίπου 2,5 έως 3 φορές μεγαλύτερες πιθανότητες να τραυματιστούν ξανά [4]. Σε μια μικρότερη μελέτη σε 32 χορευτές, τους τραυματισμούς δεν τους προέβλεψε η υπερκινητικότητα, αλλά ο κακός έλεγχος της λεκάνης και της μέσης στις ενεργητικές κινήσεις του ισχίου [5].

Άλλες μελέτες δίνουν πιο σύνθετη εικόνα. Σε 180 σπουδαστές μοντέρνου χορού που παρακολουθήθηκαν για τέσσερα χρόνια, περισσότερους τραυματισμούς είχαν όσοι βρίσκονταν στα δύο άκρα, οι πολύ «σφιχτοί» και οι πολύ υπερκινητικοί, σε σύγκριση με όσους είχαν μεσαίο σκορ. Η κακή τεχνική, οι «σφιγμένοι» μύες και οι προηγούμενοι τραυματισμοί ήταν επίσης παράγοντες κινδύνου [6]. Σε μια άλλη μελέτη σε 82 φοιτητές χορού, οι υπερκινητικοί έχασαν συνολικά περισσότερες ημέρες λόγω τραυματισμού, όμως το συνολικό σκορ Beighton αποδείχθηκε αδύναμος προγνωστικός δείκτης [7].

Με την επιφύλαξη ότι οι μελέτες είναι λίγες και συχνά μικρές, η υπερκινητικότητα δεν φαίνεται να καθορίζει μόνη της ποιος θα τραυματιστεί. Μετρούν μαζί της παράγοντες που αλλάζουν, όπως ο έλεγχος της κίνησης, η τεχνική και το φορτίο, που θα τους δούμε στο άρθρο για την πρόληψη τραυματισμών.

Όταν η ελαστικότητα έχει κόστος

Σε μια ολλανδική μελέτη σε 36 επαγγελματίες χορευτές, οι χορευτές είχαν συνολικά καλύτερη φυσική κατάσταση από συνομηλίκους τους που δεν χόρευαν. Όταν όμως οι ερευνητές συνυπολόγισαν την υπερκινητικότητα, το πλεονέκτημα χανόταν: οι υπερκινητικοί χορευτές εμφάνιζαν χαμηλότερη αντοχή και μυϊκή δύναμη. Οι χορευτές της μελέτης ανέφεραν επίσης περισσότερη κόπωση και ψυχολογική επιβάρυνση, και οι συγγραφείς κατέληξαν ότι όσοι έχουν γενικευμένη υπερκινητικότητα φαίνονται πιο ευάλωτοι σε μυοσκελετικά και ψυχολογικά ενοχλήματα [8].

Σε μεταγενέστερη μελέτη ερευνητών από την ίδια ομάδα, σε σπουδαστές χορού που παρακολουθήθηκαν για έναν χρόνο, η υπερκινητικότητα από μόνη της δεν επηρέαζε τη σωματική και ψυχοκοινωνική λειτουργία. Από όσους όμως είχαν ταυτόχρονα υπερκινητικότητα και αυξημένο άγχος, το 55% δεν συμμετείχε στην αξιολόγηση της επόμενης χρονιάς, έναντι περίπου 30% στις υπόλοιπες ομάδες. Οι συγγραφείς προτείνουν να ελέγχεται συστηματικά και το άγχος στους υπερκινητικούς σπουδαστές [9].

Ενδιαφέρον έχουν και τα ευρήματα από τη σχολή και την ομάδα του Royal Ballet στο Λονδίνο. Η υπερκινητικότητα ήταν πολύ συχνότερη στους μαθητές και στους επαγγελματίες χορευτές απ’ ό, τι σε άτομα που δεν χόρευαν, όμως η υπερκινητικότητα με συμπτώματα γινόταν σπανιότερη από τη σχολή στην ομάδα και, μέσα στην ομάδα, από το corps de ballet προς τους πρώτους χορευτές [10]. Η μελέτη δεν εξηγεί γιατί συμβαίνει αυτό. Μια ανασκόπηση έχει επισημάνει ότι χρειάζεται έρευνα για το αν οι χορευτές που χάνονται στη διαδρομή προς την κορυφή εγκαταλείπουν για λόγους υγείας και τραυματισμών [1].

Υπάρχει και η αντίθετη άποψη. Βρετανοί συγγραφείς έχουν υποστηρίξει ότι στον χορό η υπερκινητικότητα είναι προσόν και όχι βάρος, και ότι πολλά από τα αντίθετα επιχειρήματα στηρίζονται σε ακατάλληλα συστήματα βαθμολόγησης [11].

Πώς το βιώνει το σώμα και τι γίνεται συνήθως λάθος

Ο υπερκινητικός χορευτής φτάνει εύκολα στις ακραίες θέσεις, αλλά συχνά «κάθεται» σε αυτές αντί να τις κρατά ενεργητικά: γόνατα σε υπερέκταση στις όρθιες θέσεις, μέση που «σπάει» στο arabesque, πέλμα που υποχωρεί στο relevé. Η θέση μπορεί να φαίνεται εντυπωσιακή, αλλά στηρίζεται περισσότερο στο τέλος του εύρους της άρθρωσης παρά στον ενεργό μυϊκό έλεγχο. Θα το ξαναβρούμε στα άρθρα για το γόνατο, το ισχίο και τη μέση.

Τα συνηθέστερα λάθη ξεκινούν από το ότι η ελαστικότητα επιβραβεύεται. Ο υπερκινητικός χορευτής συχνά κάνει ακόμα περισσότερες παθητικές διατάσεις, ενώ αυτό που του λείπει είναι δύναμη. Θεωρεί φυσιολογικό ότι μια άρθρωση «φεύγει» και ξαναμπαίνει και δεν δίνει σημασία στην κόπωση, παρότι η υπερκινητικότητα έχει συνδεθεί με κόπωση και η κόπωση με τους τραυματισμούς στον χορό [1]. Για το πότε ο πόνος σημαίνει διακοπή, δες το άρθρο της σειράς «Πότε πρέπει ένας χορευτής να σταματήσει λόγω πόνου».

Τι λέει η βιβλιογραφία για την αντιμετώπιση

Στη συμπτωματική υπερκινητικότητα, η άσκηση θεωρείται η βάση της αντιμετώπισης. Οι διεθνείς συστάσεις για τη φυσικοθεραπεία τονίζουν ότι το πρόγραμμα πρέπει να είναι εξατομικευμένο και να εστιάζει στον έλεγχο της κίνησης [12]. Μια συστηματική ανασκόπηση σε άτομα με υπερκινητικό σύνδρομο Ehlers-Danlos βρήκε βελτίωση του πόνου ή της ιδιοδεκτικότητας (proprioception), δηλαδή της αίσθησης της θέσης του σώματος στον χώρο, με διάφορα προγράμματα φυσικοθεραπείας. Σημειώνει όμως ότι οι μελέτες είναι λίγες και μικρές [13], ενώ ειδικές μελέτες σε χορευτές δεν υπάρχουν ακόμη.

Στην πράξη, για τον χορευτή αυτό μεταφράζεται σε ενδυνάμωση σε όλο το εύρος κίνησης και ιδιαίτερα κοντά στο τέλος του, εκεί όπου λείπει ο έλεγχος, σε ασκήσεις ισορροπίας και ιδιοδεκτικότητας, σε σταδιακή αύξηση του φορτίου και σε ξεκούραση όταν η κόπωση συσσωρεύεται. Μάθε να στέκεσαι με τεντωμένα αλλά όχι «κλειδωμένα» προς τα πίσω γόνατα και να κρατάς τις ακραίες θέσεις με τους μύες σου. Οι διατάσεις δεν απαγορεύονται, απλώς δεν χρειάζεται να είναι η προτεραιότητα.

Για δασκάλους και γονείς, ένα υπερκινητικό παιδί δεν χρειάζεται να αποθαρρυνθεί από τον χορό· τα δεδομένα δεν δείχνουν ότι η υπερκινητικότητα μόνη της είναι εμπόδιο [4, 9]. Βοηθά να επαινείται ο έλεγχος περισσότερο από το εύρος, να μη χρησιμοποιείται η ελαστικότητα του παιδιού για «επίδειξη» ακραίων θέσεων και να ακούγονται με προσοχή οι αναφορές για πόνο, κόπωση ή άγχος. Στους εφήβους, ο πόνος στις αρθρώσεις δεν πρέπει να αποδίδεται αυτόματα «στην ανάπτυξη».

Επιστημονικές πηγές

1. Day H, Koutedakis Y, Wyon MA. Hypermobility and dance: a review. Int J Sports Med. 2011;32(7): 485–489. doi: 10.1055/s-0031-1273690
2. Castori M, Tinkle B, Levy H, Grahame R, Malfait F, Hakim A. A framework for the classification of joint hypermobility and related conditions. Am J Med Genet C Semin Med Genet. 2017;175(1): 148–157. doi: 10.1002/ajmg.c.31539
3. Chan C, Hopper L, Zhang F, Pacey V, Nicholson LL. The prevalence of generalized and syndromic hypermobility in elite Australian dancers. Phys Ther Sport. 2018;32:15–21. doi: 10.1016/j.ptsp.2018.02.001
4. van Rijn RM, Stubbe JH. Generalized Joint Hypermobility and Injuries: A Prospective Cohort Study of 185 Pre-Professional Contemporary Dancers. J Clin Med. 2021;10(5): 1007. doi: 10.3390/jcm10051007
5. Roussel NA, Nijs J, Mottram S, Van Moorsel A, Truijen S, Stassijns G. Altered lumbopelvic movement control but not generalized joint hypermobility is associated with increased injury in dancers. A prospective study. Man Ther. 2009;14(6): 630–635. doi: 10.1016/j.math.2008.12.004
6. Bronner S, Bauer NG. Risk factors for musculoskeletal injury in elite pre-professional modern dancers: A prospective cohort prognostic study. Phys Ther Sport. 2018;31:42–51. doi: 10.1016/j.ptsp.2018.01.008
7. Armstrong R. The Beighton Score and Injury in Dancers: A Prospective Cohort Study. J Sport Rehabil. 2020;29(5): 563–571. doi: 10.1123/jsr.2018-0390
8. Scheper MC, de Vries JE, de Vos R, Verbunt J, Nollet F, Engelbert RH. Generalized joint hypermobility in professional dancers: a sign of talent or vulnerability; Rheumatology (Oxford). 2013;52(4): 651–658. doi: 10.1093/rheumatology/kes220
9. van Die-de Vries J, Verbunt J, Ramaekers S, Calders P, Engelbert R. Generalized Joint Hypermobility and Anxiety Are Serious Risk Factors for Dysfunctioning in Dance Students: A One-Year Follow-Up Study. Int J Environ Res Public Health. 2022;19(5): 2662. doi: 10.3390/ijerph19052662
10. McCormack M, Briggs J, Hakim A, Grahame R. Joint laxity and the benign joint hypermobility syndrome in student and professional ballet dancers. J Rheumatol. 2004;31(1): 173–178. PMID: 14705238
11. Foley EC, Bird HA. Hypermobility in dance: asset, not liability. Clin Rheumatol. 2013;32(4): 455–461. doi: 10.1007/s10067-013-2191-9
12. Engelbert RHH, Juul-Kristensen B, Pacey V, et al. The evidence-based rationale for physical therapy treatment of children, adolescents, and adults diagnosed with joint hypermobility syndrome/hypermobile Ehlers Danlos syndrome. Am J Med Genet C Semin Med Genet. 2017;175(1): 158–167. doi: 10.1002/ajmg.c.31545
13. Reychler G, De Backer MM, Piraux E, Poncin W, Caty G. Physical therapy treatment of hypermobile Ehlers-Danlos syndrome: A systematic review. Am J Med Genet A. 2021;185(10): 2986–2994. doi: 10.1002/ajmg.a.62393

© dancetheater.gr. Επιτρέπεται η αναδημοσίευση αποσπάσματος με αναφορά στην πηγή και ενεργό σύνδεσμο προς το άρθρο.