Οι πουέντ αποκτούν δεύτερη ζωή

Η ανακύκλωση των παπουτσιών του μπαλέτου ανοίγει μια δύσκολη αλλά αναγκαία συζήτηση για την περιβαλλοντική ευθύνη του χορού

Η εικόνα μιας φθαρμένης πουέντ είναι σχεδόν συνώνυμη με την αφοσίωση του χορευτή: σατέν λερωμένο από τη σκηνή, κορδέλες ξηλωμένες, κουτί που έχει μαλακώσει από τον ιδρώτα και την πίεση. Για δεκαετίες, η γρήγορη φθορά αντιμετωπιζόταν ως αναπόφευκτο κόστος της κλασικής τεχνικής — ακόμη και ως άτυπο μέτρο επαγγελματισμού. Σήμερα, όμως, το παπούτσι που πετιέται έπειτα από λίγες πρόβες ή μία απαιτητική παράσταση αρχίζει να διαβάζεται και αλλιώς: ως ένα προϊόν με σύντομο κύκλο ζωής, σύνθετα υλικά και περιβαλλοντικό αποτύπωμα που ο κόσμος του χορού δεν μπορεί πλέον να αγνοεί.

Η συζήτηση αναζωπυρώθηκε στα τέλη Σεπτεμβρίου από το Pointe Magazine, το οποίο εξέτασε γιατί οι πουέντ έχουν μείνει πίσω σε σχέση με άλλες προσπάθειες βιωσιμότητας στον χορευτικό εξοπλισμό. Το ερώτημα δεν έχει απλή απάντηση. Μια πουέντ δεν είναι απλώς ένδυμα ή αξεσουάρ: είναι εργαλείο στήριξης, ακρίβειας και ασφάλειας. Η εφαρμογή της επηρεάζει άμεσα τη δυνατότητα της χορεύτριας να ισορροπεί, να προσγειώνεται και να εκτελεί την τεχνική χωρίς τραυματισμό. Γι’ αυτό και κάθε οικολογική λύση οφείλει πρώτα να αποδεικνύει ότι δεν μεταφέρει το κόστος στο σώμα του ερμηνευτή.

Ένα ανθεκτικό παπούτσι που δύσκολα ανακυκλώνεται

Η παραδοσιακή πουέντ κατασκευάζεται από στρώσεις χαρτιού ή χαρτονιού, υφάσματος, δέρματος, κόλλας και σατέν. Πολλά από αυτά τα υλικά μπορούν θεωρητικά να ανακυκλωθούν, να κομποστοποιηθούν ή να επαναχρησιμοποιηθούν. Το πρόβλημα είναι η ίδια η επιτυχία της κατασκευής: τα διαφορετικά μέρη έχουν συγκολληθεί τόσο στενά ώστε ο διαχωρισμός τους να απαιτεί χρόνο, εργαλεία και εξειδίκευση. Η μηχανικός βιωσιμότητας και ιδρύτρια του Petit Pas New York, Ozgem Ornektekin, περιέγραψε ότι στην πρώτη της προσπάθεια χρειάστηκε περίπου μία ώρα για να αποσυναρμολογήσει ένα μόνο παπούτσι. Σε μεγάλη κλίμακα, αυτή η εργασία μεταφράζεται αμέσως σε κόστος.

Οι συνθετικές πουέντ θέτουν το αντίστροφο δίλημμα. Μπορούν να διαρκούν πολλαπλάσιο χρόνο και έτσι να μειώνουν τον αριθμό των ζευγαριών που καταναλώνονται. Ταυτόχρονα, όμως, τα θερμοπλαστικά και τα σύνθετα υλικά τους δεν είναι βιοδιασπώμενα και παραμένουν δύσκολα στον διαχωρισμό. Η βιωσιμότητα, επομένως, δεν κρίνεται μόνο από το αν ένα παπούτσι είναι «φυσικό» ή «συνθετικό». Χρειάζεται αξιολόγηση ολόκληρου του κύκλου ζωής του: πόσες ώρες χρησιμοποιείται, πόση ενέργεια και πόροι απαιτούνται για την παραγωγή του και τι συμβαίνει όταν πάψει να είναι ασφαλές για χορό.

Το παράδειγμα του English National Ballet

Το English National Ballet έχει μετατρέψει αυτό το θεωρητικό πρόβλημα σε μια συγκεκριμένη πρακτική. Μέσω της πρωτοβουλίας Drop-Off Pointe, οι χορευτές αφαιρούν από τις άχρηστες πουέντ τις κορδέλες και τα λάστιχα για να τα χρησιμοποιήσουν ξανά. Ορισμένα παπούτσια αξιοποιούνται στο γνωστό χριστουγεννιάτικο «δέντρο» από πουέντ του οργανισμού, ενώ τα υπόλοιπα συλλέγονται και αποστέλλονται στο κέντρο ανακύκλωσης της First Mile. Εκεί τα υλικά διαχωρίζονται: το χαρτόνι μπορεί να επιστρέψει στην παραγωγή χαρτιού, όσα τμήματα παραμένουν σε καλή κατάσταση επαναχρησιμοποιούνται και άλλα μετατρέπονται σε γέμιση για έπιπλα ή σάκους πυγμαχίας.

Τα στοιχεία που δημοσιοποίησε ο ίδιος ο οργανισμός δίνουν μέτρο στην προσπάθεια. Σε μια τυπική χρονιά ανακυκλώνονται περίπου 280 κιλά υλικού, δηλαδή γύρω στις 600 πουέντ, με εκτιμώμενη εξοικονόμηση 3,8 τόνων διοξειδίου του άνθρακα. Η δράση εντάσσεται σε ευρύτερο πρόγραμμα περιβαλλοντικής διαχείρισης: διατμηματική Green Team, παρακολούθηση κατανάλωσης ενέργειας, βιώσιμες προμήθειες, συνεργασία με τους χώρους περιοδείας και εφαρμογή των κατευθύνσεων του Theatre Green Book στις νέες παραγωγές. Έτσι, η ανακύκλωση του παπουτσιού δεν παρουσιάζεται ως ένα φωτογενές μεμονωμένο εγχείρημα, αλλά ως μέρος της καθημερινής λειτουργίας του θεσμού.

Η αλλαγή κουλτούρας προηγείται της τεχνολογίας

Η πιο ενδιαφέρουσα πλευρά της υπόθεσης δεν βρίσκεται μόνο στους κάδους ανακύκλωσης. Βρίσκεται στη νοοτροπία. Η ταχύτητα με την οποία ένας χορευτής «σκοτώνει» ένα ζευγάρι παπούτσια συχνά αφηγείται ως απόδειξη σκληρής δουλειάς. Η Ashley Coupal, First Artist του English National Ballet και μέλος της Green Team, προτείνει να αντιστραφεί αυτή η αφήγηση: αξία να αποκτήσει όχι η υπερκατανάλωση, αλλά η ικανότητα να παρατείνεται με ασφάλεια η ζωή του παπουτσιού. Το προσεκτικό στέγνωμα, η εναλλαγή ζευγαριών, η επαναχρησιμοποίηση κορδελών και λάστιχων και, όπου ενδείκνυται, η ενίσχυση με shellac ή ειδική κόλλα μπορούν να μειώσουν τη σπατάλη χωρίς να υπονομεύσουν την τεχνική.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η ευθύνη πρέπει να μεταφερθεί αποκλειστικά στον χορευτή. Οι επαγγελματίες δεν μπορούν να υποχρεωθούν να συνεχίζουν με ένα νεκρό ή ασταθές παπούτσι για χάρη ενός περιβαλλοντικού στόχου. Η καθοριστική ευθύνη ανήκει στους κατασκευαστές, στους μεγάλους οργανισμούς και στα καταστήματα: να σχεδιάσουν παπούτσια που αποσυναρμολογούνται ευκολότερα, να αποκαλύπτουν τα υλικά τους, να οργανώσουν συστήματα επιστροφής και να ενσωματώσουν το τέλος ζωής του προϊόντος ήδη από το στάδιο του σχεδιασμού. Ένα μικρό οικονομικό κίνητρο για την επιστροφή του παλιού ζευγαριού θα μπορούσε να δημιουργήσει σταθερό ρεύμα συλλογής, αντί οι δράσεις να εξαρτώνται από τον ενθουσιασμό μεμονωμένων σχολών ή χορευτών.

Από τη συμβολική κίνηση στη μετρήσιμη πολιτική

Η κυκλική οικονομία στον χορό δεν θα λυθεί με κοσμήματα ή αναμνηστικά από λίγα παλιά ζευγάρια, όσο ευρηματικές κι αν είναι αυτές οι μορφές upcycling. Χρειάζεται υποδομή που να μπορεί να επεξεργαστεί εκατοντάδες ή χιλιάδες παπούτσια, καθώς και διαφανή στοιχεία: πόσα ζευγάρια αγοράστηκαν, πόσα επιστράφηκαν, ποιο ποσοστό ανακυκλώθηκε πραγματικά και σε ποια προϊόντα κατέληξαν τα υλικά. Χωρίς μέτρηση, η «πράσινη» γλώσσα κινδυνεύει να παραμείνει διακοσμητική.

Το Theatre Green Book αντιμετωπίζει ήδη τα παπούτσια μπαλέτου ως σημαντική πηγή αποβλήτων και ενθαρρύνει την επαναχρησιμοποίηση, την υπεύθυνη προμήθεια και τη διάδοση διαθέσιμων βιώσιμων επιλογών. Το επόμενο βήμα είναι αυτές οι αρχές να περάσουν από τις γενικές δεσμεύσεις στα συμβόλαια προμηθευτών, στους προϋπολογισμούς παραγωγής και στην εκπαίδευση των μαθητών. Μια σχολή μπορεί να ξεκινήσει με ξεχωριστή συλλογή φθαρμένων παπουτσιών και συνεργασία με τοπικούς φορείς ανακύκλωσης· ένας μεγάλος θίασος μπορεί να ζητήσει από τον προμηθευτή του δεδομένα για τα υλικά και σχέδιο ανάκτησης του προϊόντος.

Η πουέντ θα παραμείνει ένα εύθραυστο, εξαιρετικά προσωπικό εργαλείο. Δεν υπάρχει μία κατασκευή που να ταιριάζει σε κάθε πέλμα ούτε μία λύση που να ισχύει σε κάθε χώρα. Η πρωτοβουλία του English National Ballet, όμως, δείχνει κάτι ουσιώδες: ακόμη και ένα αντικείμενο φορτισμένο με παράδοση μπορεί να ενταχθεί σε μια σύγχρονη λογική ευθύνης. Η πρόκληση δεν είναι να εξαγνιστεί το μπαλέτο από κάθε απόβλητο, αλλά να πάψει η σύντομη ζωή του παπουτσιού να τελειώνει αυτομάτως στον κάδο. Αν ο χορός απαιτεί από τα σώματα ακρίβεια, πειθαρχία και φροντίδα, μπορεί να απαιτήσει τα ίδια και από τα υλικά που τα στηρίζουν.